Hər bir uşaq özünəməxsusdur. Onun öz xarakteri, öz dünyası, öz hissləri, öz düşüncə tərzi və öz fərdiyyəti var. Eyni ailədə böyüyən, eyni valideynlərin övladı olan uşaqların belə bir-birindən tamamilə fərqli olması təəccüblü deyil. Əksinə, bu, həyatın ən təbii gerçəkliklərindən biridir.
Bəzən valideynlər deyirlər: “Bizim üç uşağımız var, amma heç biri bir-birinə oxşamır”. Əlbəttə, oxşamayacaq. Çünki hər bir uşaq dünyaya özünəməxsus psixoloji və bioloji xüsusiyyətlərlə gəlir. Üstəlik, onun dünyaya gəldiyi zaman valideynlərin yaşadığı həyat şəraiti, psixoloji vəziyyəti, münasibətləri, ailədəki atmosfer və ümumi mühit də əvvəlki uşağın doğulduğu dövrdən fərqli ola bilər.
Məsələn, birinci övlad dünyaya gələndə ana tamam başqa bir psixoloji vəziyyətdə olur. Bu, onun analıq təcrübəsinin ilk mərhələsidir. İkinci övladda artıq müəyyən təcrübəsi var, hadisələrə münasibəti dəyişib. Üçüncü övladda isə yenə başqa bir həyat mərhələsində ola bilər. Hətta hamiləlik dövründə belə ananın qidalanma istəkləri, emosional vəziyyəti, gündəlik həyatı bir hamiləlikdən digərinə fərqlənə bilər.
Bütün bunlar bizə bir şeyi göstərir: uşaqların fərqli olması normaldır.
Biz isə çox vaxt bu fərqliliyi qəbul etmək əvəzinə uşaqları bir-biri ilə müqayisə etməyə başlayırıq.
“Bax, bacın necə sakitdir.”
“Qardaşın sənin yaşında çox məsuliyyətli idi.”
“Filankəs oxuyur, sən niyə oxumursan?”
“Bacın bunu bacarır, sən niyə bacarmırsan?”
Bu cümlələr valideynə sadə və adi görünə bilər. Amma uşaq üçün onların mənası tamam başqa ola bilər. Uşaq özünü daim müqayisə olunan, yetərsiz və başqasından geri qalan biri kimi hiss edə bilər.
Uşağı olduğu kimi görmək
Valideynin ilk vəzifələrindən biri uşağın özünəməxsusluğunu görməkdir.
Hər uşağın temperamentı fərqlidir. Biri daha sakitdir, digəri daha hərəkətlidir. Biri hisslərini asanlıqla ifadə edir, digəri daha çox öz daxilində yaşayır. Biri insanlarla tez ünsiyyət qurur, digəri əvvəlcə müşahidə etməyə üstünlük verir. Biri dərslərə böyük maraq göstərir, digəri başqa sahələrdə özünü daha rahat ifadə edir.
Bunların heç biri avtomatik olaraq “yaxşı uşaq” və ya “pis uşaq” demək deyil.
Sadəcə fərqlilikdir.
Valideyn bu fərqliliyi problem kimi qəbul etdikdə uşağı dəyişdirməyə çalışır. Halbuki əsas məsələ uşağı dəyişdirmək yox, onu anlamaqdır.
Uşağın davranışının arxasında nə dayanır?
Nəyə ehtiyacı var?
Nədən narahat olur?
Nə zaman özünü rahat hiss edir?
Nəyi bacarmaqda çətinlik çəkir?
Nəyi etməyə böyük həvəsi var?
Bu suallar uşağı müqayisə etməkdən daha faydalıdır.
Nümunə göstərmək başqa, müqayisə etmək başqadır
Əlbəttə, uşağa uğurlu insanları nümunə göstərmək olar. Uşaqların qarşısına müxtəlif insanların həyat hekayələrini qoymaq, onların zəhmətini, səbrini, əzmini və nailiyyətlərini danışmaq faydalı ola bilər.
Amma burada çox incə bir sərhəd var.
“Bax, bu insan çətinliklərə baxmayaraq məqsədinə çatdı. Sən də çalışsan, öz məqsədinə çata bilərsən” demək bir yanaşmadır.
“Bax, o necə uğurludur, sən niyə onun kimi deyilsən?” demək isə tamam başqa yanaşmadır.
Birincidə uşağa imkan göstəririk.
İkincidə isə uşağı özündən üstün tutduğumuz başqa biri ilə müqayisə edirik.
Uşağın qarşısına nümunə qoymaq onun inkişafına stimul verə bilər. Amma onu başqa bir uşağın, bacısının, qardaşının və ya hər hansı uğurlu insanın surətinə çevirməyə çalışmaq düzgün deyil.
Çünki uşağın öz yolu var.
“Qardaşına bax” cümləsinin yaratdığı yük
Xüsusilə bacı-qardaş münasibətlərində müqayisə çox rast gəlinən bir davranışdır.
“Qardaşına bax, o belə etmir.”
“Bacın səndən kiçikdir, amma sənə bax necə davranır.”
“Qardaşın daha yaxşı oxuyur.”
Valideyn bəzən bu cümlələrlə uşağı motivasiya etdiyini düşünür. Əslində isə uşaqlar arasında rəqabət, qısqanclıq və inciklik yarada bilər.
Uşaq öz bacı və ya qardaşını artıq sadəcə ailə üzvü kimi deyil, özünün “rəqibi” kimi görməyə başlaya bilər.
Halbuki hər iki uşağın ailədə öz yeri və öz dəyəri var.
Birinin uğuru digərinin uğursuzluğu demək deyil.
Bir uşağın sürətli inkişaf etməsi digərinin geridə qalması anlamına gəlmir.
Birinin müəyyən sahədə istedadlı olması digərinin istedadsız olduğu mənasına gəlmir.
Hər uşağın öz tempi var
Valideynlər bəzən uşaqların inkişafını da bir-biri ilə müqayisə edirlər. Halbuki inkişafın vahid “sürəti” yoxdur.
Bir uşaq müəyyən bacarığı daha tez qazana bilər, digəri isə həmin bacarığa daha gec yiyələnə bilər. Əsas məsələ uşağın öz inkişaf dinamikasını görməkdir.
Uşağı dünənki özü ilə müqayisə etmək daha sağlam yanaşmadır.
“Keçən ay bunu bacarmırdın, indi bacarırsan.”
“Əvvəl çətinlik çəkirdin, indi artıq özün edə bilirsən.”
“Çalışdın və nəticə əldə etdin.”
Belə cümlələr uşağın öz inkişafını görməsinə kömək edir.
Çünki uşağa ən çox lazım olan şeylərdən biri öz dəyərini başqasının nəticəsi ilə deyil, öz inkişafı ilə əlaqələndirməyi öyrənməkdir.
Valideynin sevgisi də fərdiləşməlidir
Bütün uşaqları sevmək eyni şeydir, bütün uşaqlara eyni şəkildə davranmaq isə başqa.
Valideyn bütün övladlarını eyni dərəcədə sevə bilər, amma onların ehtiyacları eyni olmaya bilər.
Bir uşağın daha çox söhbətə ehtiyacı ola bilər.
Digərinin daha çox şəxsi məkan və sakitliyə.
Biri qucaqlanmaqla rahatlaşa bilər, digəri isə hisslərini sözlərlə ifadə etməyə üstünlük verə bilər.
Ona görə də “hamısına eyni davranıram” həmişə ədalətli yanaşma demək deyil.
Ədalət bəzən hamıya eyni şeyi vermək yox, *hər kəsə ehtiyac duyduğu şeyi verməkdir.*
Uşağın özünəməxsusluğunu qorumaq
Valideynin məqsədi uşağı özünün istədiyi qəlibə salmaq olmamalıdır.
Biz uşaqlarımızın gələcəyini onların yerinə müəyyən edə bilmərik. Biz onları istiqamətləndirə, dəstəkləyə, sərhədlər qoya və doğru seçimlər etmələri üçün yol göstərə bilərik. Amma onların fərdiliyini də qorumaq lazımdır.
Uşağın kim olduğunu görmək, onu dinləmək və qəbul etmək onun özünə inamının formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Uşağa demək lazımdır:
“Sən mənim üçün dəyərlisən.”
“Sənin hisslərin mənim üçün önəmlidir.”
“Sən başqasına bənzəmək məcburiyyətində deyilsən.”
“Əlbəttə, səhvlərin ola bilər. Amma səhvin sənin dəyərini müəyyən etmir.”
Çünki uşağın ehtiyacı mükəmməl olmaq deyil. Onun ehtiyacı özünü olduğu kimi dəyərli hiss edə bildiyi bir mühitdə böyüməkdir.
Unutmayaq: eyni ailədə doğulmaq uşaqları eyni etmir. Eyni evdə yaşamaq onların eyni xarakterə, eyni maraqlara, eyni qabiliyyətlərə sahib olması demək deyil.
Hər uşaq ayrıca bir dünyadır.
Valideynin işi isə o dünyanı başqasının dünyasına bənzətmək deyil, onu tanımaq, anlamaq və inkişaf etməsi üçün şərait yaratmaqdır.
Uşaqları müqayisə etməyək. Onların fərqliliyini qəbul edək. Çünki uşağın özünəməxsusluğu onun dəyişdirilməli tərəfi deyil, qorunmalı dəyəridir.*
İstəsəniz, bunu daha da *Gültəkin xanımın canlı çıxış üslubuna yaxın, psixoloqun dilindən yazılmış uzun publisistik məqalə* formasında da genişləndirə bilərəm.
Gültəkin Səhhət
Psixoloq, sensor inteqrasiya üzrə təlimçi
(Mütəxəssislə psixoloq_gultekinsehet adlı instagram hesabı üzərindən və həmçinin 055 224 25 90 mobil nömrəsi vasitəsiylə əlaqə saxlaya bilərsiniz.)
