Oynaqlarda qəfil başlayan, insanı gecə yuxudan oyadacaq qədər güclü ağrı, həmin nahiyədə şişkinlik, qızartı və istilik hissi bəzən sadə oynaq ağrısı kimi qəbul edilir. Halbuki bu əlamətlər xüsusilə ayağın baş barmağında meydana gəlibsə, podaqra ehtimalını da nəzərdən keçirmək lazımdır.

Podaqra maddələr mübadiləsi ilə əlaqəli iltihabi oynaq xəstəliklərindən biridir. Xəstəliyin əsas mexanizmi qanda sidik turşusunun artması və onun kristallar şəklində oynaqlarda toplanmasıdır. Bu kristallar immun sistemini aktivləşdirərək güclü iltihabi reaksiyaya səbəb olur. Nəticədə insan bəzən bir neçə saat ərzində çox şiddətli oynaq ağrısı ilə qarşılaşa bilər.

Podaqra ən çox ayağın baş barmağının dibindəki oynağı zədələsə də, xəstəlik yalnız həmin nahiyə ilə məhdudlaşmır. Ayaq biləyi, diz, dirsək, bilək və əl barmaqlarının oynaqları da prosesə cəlb oluna bilər.

Podaqra nədir?

Sidik turşusu orqanizmdə purin adlanan maddələrin parçalanması zamanı yaranan son məhsullardan biridir. Normal şəraitdə onun böyük hissəsi böyrəklər vasitəsilə sidiklə orqanizmdən xaric edilir.

Lakin orqanizm həddindən artıq sidik turşusu istehsal etdikdə və ya böyrəklər onu kifayət qədər xaric edə bilmədikdə qanda sidik turşusunun səviyyəsi yüksələ bilər. Bu vəziyyət hiperurikemiya adlanır.

Burada vacib bir məqamı qeyd etmək lazımdır: qanda sidik turşusunun yüksək olması avtomatik olaraq podaqra demək deyil. Bir çox insanda sidik turşusu yüksək olduğu halda heç bir podaqra tutması və ya başqa simptom müşahidə olunmaya bilər. Podaqra isə sidik turşusu kristallarının toxumalarda, xüsusilə oynaqlarda toplanması və iltihab yaratması ilə əlaqəli klinik vəziyyətdir.

Podaqranın ilk əlamətləri necə olur?

Podaqra tutması çox vaxt gözlənilmədən başlayır. Xəstə gün ərzində özünü normal hiss edə bilər, lakin gecə saatlarında qəfil güclü oynaq ağrısı ilə yuxudan oyana bilər.

Ən xarakterik əlamətlər bunlardır:

oynaqda qəfil və çox güclü ağrı;

oynağın şişməsi;

qızartı;

həmin nahiyədə istilik;

toxunmaya qarşı həddindən artıq həssaslıq;

oynağın hərəkətinin məhdudlaşması;

ayağın üzərinə ağırlıq verməkdə çətinlik.

Bəzi hallarda ağrı o qədər güclü olur ki, xəstə hətta yorğanın oynağa toxunmasına belə dözə bilmir.

Tutma xüsusilə ilk saatlarda sürətlə güclənə bilər və ağrı çox vaxt ilk 8–12 saat ərzində ən yüksək həddə çatır. Sonrakı günlərdə tədricən azalsa da, oynaqda narahatlıq daha uzun müddət davam edə bilər.

Niyə məhz ayağın baş barmağı?

Podaqranın klassik əlamətlərindən biri ayağın baş barmağının dibindəki oynağın tutulmasıdır. Bu nahiyədə sidik turşusu kristallarının çökməsi nəticəsində güclü iltihab yaranır.

Lakin “baş barmaq ağrımırsa, podaqra deyil” düşüncəsi düzgün deyil. Xəstəlik diz, ayaq biləyi, dirsək, bilək və digər oynaqlarda da özünü göstərə bilər.

Xüsusilə təkrarlanan və səbəbi izah olunmayan kəskin oynaq şişkinliyi varsa, mütləq həkim müayinəsindən keçmək lazımdır.

Sidik turşusu niyə yüksəlir?

Sidik turşusunun artmasının tək bir səbəbi yoxdur. Bəzi insanlarda orqanizm daha çox sidik turşusu istehsal edir, bəzilərində isə böyrəklər onu kifayət qədər xaric edə bilmir.

Risk yaradan əsas amillər arasında:

artıq çəki və piylənmə;

böyrək funksiyasının pozulması;

yüksək arterial təzyiq;

şəkərli diabet;

metabolik sindrom;

ailədə podaqra tarixçəsinin olması;

purinlə zəngin qidaların çox istehlakı;

spirtli içkilərin, xüsusilə pivənin qəbulu;

fruktoza ilə zəngin şirin içkilərin çox istifadəsi;

bəzi dərmanların qəbulu;

susuz qalma;

bəzi xroniki xəstəliklər yer alır.

Bəzi sidikqovucu dərmanlar da sidik turşusunun səviyyəsini yüksəldərək podaqra riskini artıra bilər. Ancaq insan bu səbəbdən özbaşına qəbul etdiyi dərmanı dayandırmamalıdır. Dərmanın dəyişdirilməsi və ya müalicə sxeminin yenidən qiymətləndirilməsi yalnız həkimlə müzakirə edilməlidir.

Podaqra yalnız çox ət yeyən insanlarda olur?

Bu, xəstəliklə bağlı ən geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biridir.

Qidalanma podaqranın yaranmasında və tutmaların təkrarlanmasında rol oynaya bilər, lakin xəstəliyi yalnız qidalanma ilə izah etmək düzgün deyil. Genetik meyllilik, böyrəklərin fəaliyyəti, bədən çəkisi, bəzi dərmanlar və digər metabolik amillər də əhəmiyyətlidir.

Qırmızı ət, içalat, bəzi dəniz məhsulları, spirtli içkilər və fruktoza ilə zəngin içkilər sidik turşusunun səviyyəsinə və podaqra riskinə təsir göstərə bilər.

Hansı qidalar podaqra zamanı məhdudlaşdırılmalıdır?

Podaqra diaqnozu qoyulan insanın qidalanması nizamlı və balanslı olmalıdır. Məqsəd bütün qidaları qadağan etmək deyil, sidik turşusunun yüksəlməsinə və tutmaların yaranmasına şərait yaradan vərdişləri azaltmaqdır.

Xüsusilə aşağıdakı məhsulların qəbuluna diqqət etmək lazımdır:

İçalat məhsulları: qaraciyər, böyrək və digər içalatlar purinlə zəngindir.

Qırmızı ət: mal, qoyun və digər qırmızı ətlərin həddindən artıq istifadəsi məhdudlaşdırılmalıdır.

Bəzi dəniz məhsulları: sardina, ançous, midyə, tarak və bəzi digər dəniz məhsulları purinlə zəngin ola bilər.

Spirtli içkilər: xüsusilə pivə podaqra riskinin artması ilə əlaqələndirilir.

Şəkərli və fruktoza ilə zəngin içkilər: qazlı şirin içkilərin, bəzi hazır meyvə şirələrinin və yüksək miqdarda əlavə şəkər olan məhsulların istifadəsi azaldılmalıdır.

Bununla belə, yalnız pəhriz dəyişiklikləri podaqranın müalicəsi üçün hər zaman kifayət etmir. Xüsusilə təkrarlanan tutmaları olan insanlarda həkim tərəfindən təyin edilən dərman müalicəsi də vacib ola bilər.

Su içmək niyə vacibdir?

Kifayət qədər maye qəbul etmək böyrəklərin sidik turşusunu xaric etməsinə kömək edən vacib vərdişlərdəndir. Susuz qalmaq isə sidik turşusunun daha yüksək konsentrasiyada olmasına və bəzi insanlarda tutmanın yaranmasına şərait yarada bilər.

Bu səbəbdən podaqrası olan şəxslər gün ərzində kifayət qədər su içməyə diqqət etməlidirlər. Lakin ürək çatışmazlığı, ciddi böyrək xəstəliyi və ya maye qəbuluna məhdudiyyət tələb edən başqa xəstəlik varsa, su miqdarı fərdi şəkildə həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.

Podaqra necə diaqnoz qoyulur?

Diaqnoz yalnız sidik turşusunun analizinə əsasən qoyulmamalıdır.

Həkim ilk növbədə xəstənin şikayətlərini, tutmanın necə başladığını, hansı oynağın zədələndiyini, ağrının nə qədər davam etdiyini və yanaşı xəstəlikləri qiymətləndirir.

Qanda sidik turşusunun ölçülməsi faydalı məlumat verir, lakin bu analiz təkbaşına kifayət etmir. Çünki sidik turşusu yüksək olan hər kəsdə podaqra olmur. Digər tərəfdən, kəskin tutma zamanı sidik turşusunun göstəricisi bəzən yüksək olmaya bilər.

Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün bəzi hallarda oynaq mayesinin götürülərək mikroskop altında araşdırılması və sidik turşusu kristallarının müəyyən edilməsi ən dəyərli üsullardan biridir.

Həkim vəziyyətdən asılı olaraq ultrasəs müayinəsi, rentgen və ya xüsusi görüntüləmə üsullarından da istifadə edə bilər. Ultrasəs və digər görüntüləmə üsulları oynaqlarda və toxumalarda urat kristallarının aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Podaqra tutması zamanı nə edilir?

Kəskin tutma zamanı əsas məqsəd ağrını və iltihabı mümkün qədər tez nəzarətə almaqdır.

Həkim xəstənin yaşını, böyrək və qaraciyər funksiyasını, mədə-bağırsaq problemlərini, ürək-damar xəstəliklərini və qəbul etdiyi digər dərmanları nəzərə alaraq uyğun müalicə seçir.

Kəskin tutmalar zamanı istifadə edilə bilən müalicə vasitələrinə:

qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar;

kolxisin;

bəzi hallarda kortikosteroidlər daxil ola bilər. Hansı preparatın və hansı dozada istifadə ediləcəyinə fərdi şəkildə qərar verilməlidir.

Xüsusilə böyrək xəstəliyi, mədə xorası, qan durulaşdırıcı dərman istifadəsi, ürək-damar problemləri və digər xroniki xəstəlikləri olan insanlar ağrıkəsici və iltihabəleyhinə dərmanları özbaşına qəbul etməməlidirlər.

Kəskin ağrının azalması xəstəliyin tam nəzarətə alınması demək deyil.

Podaqra müalicəsində əsas məqsəd yalnız ağrını kəsməkdirmi?

Xeyr. Podaqranın uzunmüddətli müalicəsində əsas məqsədlərdən biri qanda sidik turşusunun səviyyəsini nəzarətdə saxlamaq və gələcək tutmaların, oynaq zədələnməsinin və kristal yığıntılarının qarşısını almaqdır.

Təkrarlanan tutmaları olan, oynaq zədələnməsi və ya tofusu meydana gələn, bəzi böyrək problemləri və ya böyrək daşları olan xəstələrdə uzunmüddətli sidik turşusunu aşağı salan müalicə lazım ola bilər. Bu məqsədlə allopurinol və febuksostat kimi preparatlardan istifadə edilə bilər; müalicənin seçimi xəstənin fərdi vəziyyətindən asılıdır.

Bu dərmanlar həkim nəzarəti olmadan başlanmamalı və dayandırılmamalıdır. Müalicə zamanı sidik turşusunun səviyyəsi və xəstənin klinik vəziyyəti izlənir.

“Analizimdə sidik turşusu yüksəkdir, amma ağrım yoxdur” – nə etməli?

Belə vəziyyət mütləq podaqra xəstəliyi anlamına gəlmir.

Asimptomatik hiperurikemiya, yəni sidik turşusunun yüksək olduğu, lakin podaqra əlamətlərinin olmadığı vəziyyət ayrıca qiymətləndirilməlidir. Burada insanın böyrək funksiyası, qəbul etdiyi dərmanlar, çəki, qan təzyiqi, qidalanması və digər risk faktorları nəzərə alınmalıdır.

Ona görə də yalnız bir analiz nəticəsinə baxaraq “məndə podaqra var” nəticəsinə gəlmək doğru deyil. Eyni zamanda sidik turşusunun yüksəkliyini də tamamilə görməzdən gəlmək olmaz.

Podaqranın uzun müddət müalicə olunmaması nəyə səbəb ola bilər?

Podaqra təkrarlanan tutmalarla gedə bilər. Müalicə olunmayan və ya kifayət qədər nəzarətdə saxlanılmayan xəstəlik zamanla oynaqlarda qalıcı zədələnmələrə səbəb ola bilər.

Uzunmüddətli podaqra zamanı dərinin altında tofus adlanan sidik turşusu kristallarından ibarət bərk yığıntılar yarana bilər. Onlar barmaqlarda, əllərdə, ayaqlarda, dirsəklərdə və Axilles vətəri ətrafında meydana çıxa bilər.

Bundan başqa, sidik turşusu kristalları sidik yollarında toplanaraq böyrək daşlarının yaranmasına da səbəb ola bilər.

Podaqra ilə oynaq infeksiyasını necə fərqləndirmək olar?

Bu məsələ xüsusilə vacibdir.

Qəfil başlayan, qızarmış, isti, şişmiş və çox ağrılı oynaq həm podaqrada, həm də oynaq infeksiyasında müşahidə oluna bilər. Bu iki vəziyyətin müalicəsi isə tamamilə fərqlidir.

Əgər oynaqda güclü ağrı və şişkinliklə yanaşı qızdırma da varsa, infeksiya ehtimalını istisna etmək üçün təcili tibbi qiymətləndirmə lazımdır. Belə vəziyyətdə “məndə podaqradır” deyərək evdə gözləmək düzgün deyil.

Podaqranın qarşısını almaq mümkündürmü?

Podaqranın bütün hallarda qarşısını almaq mümkün olmasa da, riskləri azaltmaq və xəstəliyə nəzarət etmək mümkündür.

Bunun üçün:

sağlam bədən çəkisini qorumaq;

həddindən artıq və sürətli arıqlamaqdan çəkinmək;

kifayət qədər su qəbul etmək;

qırmızı ət və içalat məhsullarını məhdudlaşdırmaq;

purinlə zəngin bəzi dəniz məhsullarını həddindən artıq qəbul etməmək;

spirtli içkiləri, xüsusilə pivəni azaltmaq;

şəkərli və fruktoza ilə zəngin içkiləri məhdudlaşdırmaq;

fiziki aktivliyi artırmaq;

böyrək xəstəlikləri, hipertoniya və diabet kimi yanaşı problemləri nəzarətdə saxlamaq;

həkim tərəfindən təyin olunan dərmanları düzgün qəbul etmək vacibdir.

Podaqra yalnız yaşlı insanların xəstəliyi deyil

Podaqra daha çox müəyyən yaş qruplarında rast gəlinsə də, onu yalnız yaşlı insanlara xas xəstəlik hesab etmək doğru deyil.

Ailə tarixçəsi, artıq çəki, böyrək problemləri, bəzi dərmanların istifadəsi, qidalanma və metabolik xəstəliklər daha gənc yaşlarda da risk yarada bilər. Kişilərdə podaqra daha erkən yaşlarda meydana çıxa bilər, qadınlarda isə risk yaş artdıqca, xüsusilə menopauzadan sonra yüksəlir.

Ən vacib məqam: ağrını deyil, səbəbi müalicə etmək lazımdır

Podaqra zamanı ağrının bir neçə gün sonra keçməsi insanı yanıltmamalıdır. Tutma bitdikdən sonra insan özünü tam sağlam hiss edə bilər, lakin orqanizmdə sidik turşusu kristallarının yığılması davam edə bilər.

Buna görə də təkrarlanan, xüsusilə gecə başlayan kəskin oynaq ağrıları, baş barmaqda və ya digər oynaqlarda qəfil şişkinlik, qızartı və istilik müşahidə edilirsə, bunu sadəcə “duz yığılması” və ya “soyuqdəymə” kimi qiymətləndirmək olmaz.

Vaxtında aparılan müayinə və düzgün müalicə ilə podaqranı nəzarətdə saxlamaq, tutmaların tezliyini azaltmaq, oynaqları qorumaq və xəstəliyin uzunmüddətli fəsadlarının qarşısını almaq mümkündür.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi