Cəmiyyətdə kişilərdən güclü, qərarlı, məsuliyyətli və hər zaman özünə güvənən olmaları gözlənilir. Onlara çox vaxt ailənin dayağı olmaq, çətinliklər qarşısında geri çəkilməmək, maddi təminatı üzərinə götürmək və problemləri müstəqil həll etmək kimi məsuliyyətlər yüklənir. Lakin bütün bu gözləntilərin arxasında bəzən özünəinamı zədələnmiş, uğursuzluqdan qorxan, özünü başqaları ilə müqayisə edən və daxili narahatlıqlarını gizlədən kişilər dayanır.
Əslində, kişinin özünəinamı yalnız onun maddi imkanları, xarici görünüşü, sosial mövqeyi və ya karyera uğurları ilə ölçülmür. Özünəinam insanın özünü necə qəbul etməsi, bacarıqlarına nə dərəcədə inanması, çətinliklərə münasibəti və şəxsi dəyərini hansı meyarlarla müəyyən etməsi ilə bağlıdır.
Bəs kişi özünəinamını formalaşdıran əsas amillər hansılardır? Maddi vəziyyət, ailədəki münasibətlər, uşaqlıq tərbiyəsi və cəmiyyətin gözləntiləri bu məsələdə hansı rol oynayır?
Uşaqlıqdan formalaşan özünəinam
Kişinin özünəinamının təməli çox vaxt uşaqlıq dövründə qoyulur. Valideynlərin uşağa münasibəti, onun fikirlərinə verdikləri dəyər, uğurlarına və uğursuzluqlarına reaksiyaları gələcəkdə özünü necə qəbul edəcəyinə təsir göstərir.
Uşaqlıqdan daim tənqid edilən, başqaları ilə müqayisə olunan, səhv etmək haqqı tanınmayan oğlan uşağı böyüdükdə özünü təsdiqləməkdə çətinlik çəkə bilər. Belə insanlar bəzən hər hansı qərar verməzdən əvvəl başqalarının fikrindən həddindən artıq asılı olur, uğursuzluq ehtimalını təhlükə kimi qəbul edir və səhvlərini etiraf etməkdən çəkinirlər.
Əksinə, uşaqlıqda fikirlərinə hörmət edilən, təşəbbüsləri dəstəklənən və səhvlərindən nəticə çıxarmağa təşviq olunan oğlanlarda sağlam özünəinamın formalaşması üçün daha əlverişli şərait yaranır.
Maddi imkanlar kişinin özünəinamını müəyyən edirmi?
Cəmiyyətdə geniş yayılmış düşüncələrdən biri də kişinin özünəinamının onun qazancı və maddi imkanları ilə birbaşa əlaqəli olmasıdır. Xüsusilə kişidən ailəni maddi cəhətdən təmin etməsi gözlənildiyi mühitlərdə gəlirin azalması, işsizlik və ya karyerada uğursuzluq ciddi psixoloji təzyiq yarada bilər.
Bəzi kişilər maddi çətinlik yaşadıqları zaman bunu sadəcə müvəqqəti problem deyil, şəxsi uğursuzluq kimi qəbul edirlər. Özlərini başqaları ilə müqayisə edir, ailələrinin qarşısında yetərsiz olduqlarını düşünürlər. Bu isə onların özünəinamına, sosial münasibətlərinə və ailədaxili davranışlarına təsir göstərə bilər.
Lakin maddi imkanlarla özünəinamı eyniləşdirmək düzgün deyil. Yüksək gəlirli insan da özünü dəyərsiz hiss edə, maddi imkanları məhdud olan insan isə öz bacarıqlarına və şəxsiyyətinə güvənə bilər. Sağlam özünəinam insanın sahib olduqları ilə deyil, özünü bütöv bir şəxsiyyət kimi qəbul etməsi ilə bağlıdır.
Qadının münasibəti kişinin özünəinamına təsir göstərirmi?
Ailə və romantik münasibətlər də kişinin özünəinamının formalaşmasında mühüm rol oynayır. İnsan özünü ən yaxın münasibətlərində qəbul edilmiş, hörmət görmüş və dəyərli hiss etməyə ehtiyac duyur.
Davamlı tənqid, alçaldılma, başqaları ilə müqayisə və uğurların kiçildilməsi kişinin özünə münasibətinə mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə həyat yoldaşının yanında özünü daim yetərsiz hiss edən kişi zamanla emosional olaraq uzaqlaşa, ünsiyyətdən qaça və ya müdafiə mövqeyi tuta bilər.
Digər tərəfdən, sağlam münasibət tərəflərin bir-birini kor-koranə tərifləməsi demək deyil. Burada əsas məsələ qarşılıqlı hörmət, dəstək və problemləri alçaltmadan müzakirə edə bilməkdir.
Eyni zamanda, kişinin özünəinamını yalnız qadının münasibətindən asılı hesab etmək də doğru deyil. İnsan öz daxili dəyər hissini başqasının təsdiqinə bağlamamalıdır. Sağlam münasibət özünəinamı gücləndirə bilər, lakin onun yeganə mənbəyi olmamalıdır.
Özünü başqaları ilə müqayisə etmək – görünməyən psixoloji təzyiq
Müasir dövrdə sosial şəbəkələr kişilərin özlərini başqaları ilə müqayisə etməsi üçün geniş imkan yaradıb. Bahalı avtomobillər, dəbdəbəli evlər, uğurlu bizneslər, xarici səfərlər və ideal həyat görüntüləri bəzən insanda öz həyatının kifayət qədər uğurlu olmadığı təəssüratını yaradır.
Bu müqayisələr xüsusilə özünəinamı xarici göstəricilərdən asılı olan kişilərə mənfi təsir edə bilər. Onlar başqalarının əldə etdiklərini öz həyatlarının uğursuzluğu kimi qiymətləndirir, daha çox qazanmaq, daha bahalı əşyalara sahib olmaq və daim özlərini sübut etmək ehtiyacı hiss edirlər.
Halbuki hər insanın həyat şəraiti, imkanları, məqsədləri və inkişaf tempi fərqlidir. Başqasının uğuru insanın öz dəyərini azaltmır. Özünəinamın mühüm göstəricilərindən biri də insanın başqalarının həyatı ilə deyil, öz inkişafı ilə maraqlanmasıdır.
Kişilər niyə zəif görünməkdən qorxurlar?
Oğlan uşaqlarına kiçik yaşlarından tez-tez “kişi ağlamaz”, “qorxmaq olmaz”, “hər çətinliyə dözməlisən” kimi mesajlar verilir. Bu yanaşma kişilərdə emosiyaların ifadəsini zəiflik kimi qəbul etmək düşüncəsini formalaşdıra bilər.
Nəticədə bəzi kişilər qorxularını, narahatlıqlarını və məyusluqlarını bölüşmək əvəzinə susmağa üstünlük verirlər. Yardım istəməyi, səhv etdiklərini etiraf etməyi və ya çətinlik yaşadıqlarını bildirməyi özlərinəinamın itirilməsi kimi qiymətləndirirlər.
Əslində, özünəinam insanın heç vaxt qorxmaması və ya çətinlik yaşamaması deyil. Əksinə, öz zəif tərəflərini qəbul edə bilmək, ehtiyac olduqda kömək istəmək və problemlərlə üzləşmək də sağlam özünəinamın göstəricilərindəndir.
Uğursuzluqdan qorxmamaq özünəinamın əsas göstəricisidir
Özünəinamlı kişi hər zaman uğur qazanan insan deyil. O, uğursuzluğun həyatın bir hissəsi olduğunu anlayan, səhvlərini qəbul edən və yenidən cəhd etməkdən çəkinməyən insandır.
Bəzən kişilər cəmiyyətdə formalaşmış uğurlu kişi obrazına uyğun gəlmək üçün özlərinə həddindən artıq yüksək tələblər qoyurlar. Hər sahədə mükəmməl olmaq, ailəni ideal şəkildə təmin etmək, karyerada yüksəlmək və heç vaxt səhv etməmək istəyirlər. Bu gözləntilər reallıqla üst-üstə düşmədikdə isə özlərini uğursuz hesab edə bilərlər.
Halbuki insanın dəyəri yalnız nailiyyətləri ilə müəyyən olunmur. Özünəinamlı olmaq hər şeyi bacarmaq iddiası deyil, bacarmadığı sahələri də qəbul edərək inkişaf etməyə hazır olmaqdır.
Kişi özünəinamını necə gücləndirə bilər?
Özünəinam dəyişməz xarakter xüsusiyyəti deyil. İnsan həyat təcrübəsi, şəxsi inkişaf və davranışlarını dəyişməklə özünə münasibətini yaxşılaşdıra bilər.
Bunun üçün ilk növbədə insan özünü başqaları ilə müqayisə etməkdən uzaqlaşmalı, real məqsədlər müəyyənləşdirməli və kiçik uğurlarını da qiymətləndirməlidir. Verdiyi qərarların məsuliyyətini daşımaq, yeni bacarıqlar qazanmaq, sağlam sosial münasibətlər qurmaq və emosiyalarını ifadə etməyi öyrənmək də bu prosesə kömək edir.
Əgər insanın özünəinam problemi gündəlik həyatına, ailə münasibətlərinə və sosial fəaliyyətinə ciddi təsir göstərirsə, psixoloq dəstəyi almaq da faydalı ola bilər.
Nəticə etibarilə, kişinin özünəinamı onun nə qədər qazandığı, hansı avtomobili sürdüyü, hansı vəzifəni tutduğu və ya başqalarının gözündə necə göründüyü ilə məhdudlaşmır. Əsl özünəinam insanın öz dəyərini bilməsi, məsuliyyət daşıması, səhvlərini qəbul etməsi və həyatın çətinlikləri qarşısında özünü itirməməsidir. Güclü kişi obrazı hər zaman hər şeyin öhdəsindən təkbaşına gələn deyil, özünü tanıyan, hisslərini qəbul edən və lazım gəldikdə dəstək istəməkdən çəkinməyən insandır.
