Valideynlər tez-tez belə düşünür: “Uşağım sadəcə gec danışır, böyüyəndə düzələr.” Lakin nitq gecikməsi bəzən təkbaşına bir problem olmur. O, daha dərin və görünməyən çətinliklərin ilkin siqnalı ola bilər.

Nitq uşağın yalnız danışma bacarığı deyil. Nitq — ünsiyyət, düşünmə, anlama, emosiyanı ifadə etmə və sosial münasibət qurma vasitəsidir. Bu səbəbdən nitqdə gecikmə olduqda, paralel olaraq başqa sahələrdə də çətinliklər müşahidə oluna bilər.

Nitq gecikməsi nədir?

Nitq gecikməsi uşağın yaşına uyğun danışıq və dil bacarıqlarının formalaşmamasıdır. Məsələn:

2 yaşda söz ehtiyatının çox az olması

3 yaşda cümlə qura bilməmək

Sadə tapşırıqları başa düşməkdə çətinlik

Bəzi hallarda bu, müvəqqəti inkişaf fərqi ola bilər. Amma bəzən daha kompleks vəziyyətlərin göstəricisi olur.

Nitq gecikməsinin səbəbləri

Nitq gecikməsinə səbəb ola biləcək bir neçə faktor mövcuddur:

Genetik faktorlar – Ailədə danışıq və dil problemləri varsa, risk yüksək ola bilər.

Sensor itkilər – Eşitmə problemləri və ya tez-tez qulaq infeksiyaları nitqin inkişafını yavaşlada bilər.

Nevroloji və inkişaf fərqlilikləri – Məsələn, Autizm spektr pozuntuları, DEHP və digər inkişaf pozuntuları.

Ətraf mühit faktorları – Uşağın əhatəsində az danışıq, stimulun məhdud olması və ya stressli mühit də rol oynaya bilər.

Müşayiət edə bilən gizli çətinliklər

1) Diqqət və icraedici funksiya çətinlikləri

Nitq gecikməsi olan bəzi uşaqlarda diqqəti toplamaq, tapşırığı sona qədər icra etmək, qaydaya əməl etmək çətin olur. Bu hallar bəzən DEHP ilə əlaqəli ola bilər.

2) Sosial ünsiyyət problemləri

Uşaq göz kontaktından qaça, adı çağırıldıqda reaksiya verməyə, yaşıdları ilə oynamağa çətinlik çəkə bilər. Bu əlamətlər bəzi hallarda Autizm spektr pozuntuları ilə əlaqəli inkişaf xüsusiyyətlərini göstərə bilər.

3) Sensor həssaslıqlar

Bəzi uşaqlar yüksək səsə həddindən artıq reaksiya verir, müəyyən teksturalara toxunmaq istəmir və ya əksinə, həddindən artıq hərəkətli olur. Sensor inteqrasiya çətinlikləri nitq inkişafına da təsir göstərə bilər.

4) Qavrama (Anlama) problemləri

Bəzən uşaq danışmır deyə düşünülür, amma əslində əsas çətinlik danışmaq yox, deyiləni anlamaqdır. Bu isə təlim prosesində əlavə çətinliklər yarada bilər.

5) Emosional çətinliklər

Özünü ifadə edə bilməyən uşaq aqressiya, ağlama, qapanma və ya davranış problemləri göstərə bilər. Çünki o, daxili ehtiyacını sözlə ifadə edə bilmir.

6) Motor bacarıqlar və nitq inkişafı

Nitq inkişafı yalnız dil və ünsiyyət bacarıqları ilə bağlı deyil. Motor bacarıqlar — yəni uşağın bədən hərəkətləri və koordinasiyası — nitqin inkişafına təsir edə bilər. Motor bacarıqları iki əsas qrupa bölünür:

Qabaq (finomotor) bacarıqlar – əllə və barmaqlarla incə hərəkətləri yerinə yetirmək, yazı yazmaq, oyuncaqları yığmaq.

Böyük (qrossmotor) bacarıqlar – gəzmək, qaçmaq, tullanmaq, tarazlığı qorumaq.

Motor bacarıqların nitq gecikməsi ilə əlaqəsi

Oral-motor bacarıqlar: Dodaq, dil və çənə əzələlərinin koordinasiyası sözlərin düzgün tələffüzü üçün vacibdir.

Ümumi motor inkişaf: Motor bacarıqların gecikməsi uşağın sosial oyunlarda iştirakına mane olur, bu isə nitq və ünsiyyət bacarıqlarının inkişafını əngəlləyə bilər.

Koordinasiya və diqqət: Motor və kognitiv bacarıqlar bir-birinə bağlıdır. Əgər uşaq motor tapşırıqları icra etməkdə çətinlik çəkirsə, diqqət və qavrama da gecikir.

Valideynlər və motor inkişafı

Valideynlər uşağın motor bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün sadə oyunlar və məşqlər edə bilər:

Oyun hamakları və tarazlıq lövhələri ilə balans məşqləri

Top atmaq, tutmaq və dartmaq kimi koordinasiya oyunları

Düymə bağlama, muncuq yığmaq kimi finomotor məşqlər

Sadə dil və mahnılarla bədən hərəkətlərini birlikdə məşq etmək

Motor və nitq inkişafı bir-birinə bağlı olduğundan, hər iki sahədə erkən müdaxilə uşağın ümumi inkişafını dəstəkləyir.

Diaqnostika və müdaxilə

Nitq gecikməsində erkən diaqnostika həyati əhəmiyyət daşıyır. Loqoped, pediatr, psixoloq və lazım olduqda digər mütəxəssislər uşağın:

Dil bacarıqlarını

Anlama və qavrama səviyyəsini

Sosial və emosional davranışlarını

Motor və sensor funksiyalarını

qiymətləndirir. Diaqnostik proses zamanı uşağın güclü tərəfləri və dəstəyə ehtiyacı olan sahələr müəyyən edilir.

Loqopedin rolu

Loqoped yalnız “nitqi düzəldən” mütəxəssis deyil. Onlar:

Nitq və dil inkişafını qiymətləndirir

Uşağa uyğun məşqlər və oyunlar hazırlayır

Valideynləri gündəlik dəstək və ünsiyyət strategiyaları ilə təmin edir

Digər mütəxəssislərlə koordinasiyada işləyir

Erkən müdaxilə uşağın həm akademik, həm də sosial həyatına uzunmüddətli fayda verir.

Valideynlər nə etməlidir?

Uşağın inkişaf mərhələlərini izləyin

“Oğlandır, gec danışar” kimi stereotiplərə inanmayın

Şübhə olduqda mütəxssisə müraciət edin

Gündəlik ünsiyyətdə danışığı təşviq edin: sadə suallar verin, hekayələr oxuyun, oyunlarla ifadəni dəstəkləyin

Unutmayaq ki, nitq sadəcə söz demək deyil. Nitq — uşağın dünyaya açılan qapısıdır. Bu qapının vaxtında və sağlam şəkildə açılması onun gələcək akademik, sosial və emosional həyatının təməlidir.

 Əminə Əlixanlı

Defektoloq-loqoped