Sidiklik sidik axarı reflyuksu (SSAR), sidik yollarının normal fəaliyyətini pozan və böyrək funksiyalarını təhlükə altına alan ciddi bir vəziyyətdir. Sidik axarı reflyuksu, sidiyin normalda irəliləməsi əvəzinə, tərsinə, yəni sidik axarından böyrəyə və ya daha yüksək hissələrə geri axmasına səbəb olur. Bu problem, əsasən uşaqlarda meydana çıxır və vaxtında müalicə edilmədikdə ağır fəsadlara yol açaraq, həm böyrək sağlamlığını, həm də ümumi sağlamlığı təhdid edir. Bu yazıda SSAR-nın əsas səbəbləri, diaqnoz üsulları, müalicə yolları və potensial fəsadları ətraflı şəkildə nəzərdən keçiriləcək.

Sidiklik sidik axarı reflyuksunun səbəbləri

Sidik axarı reflyuksu bir çox səbəbə bağlı inkişaf edə bilər. Bu səbəblər arasında ən çox rast gəlinənlər aşağıdakılardır:

Sidik yollarının anatomik pozuntuları: Sidik axarının normal quruluşu, sidiyin böyrəklərə geri axmasını əngəlləyir. Lakin bəzi uşaqlarda, doğuşdan etibarən sidik axarlarının strukturunda pozuntular olur ki, bu da reflyuksun yaranmasına səbəb ola bilər. Bu pozuntuların ən çox rast gəlinənləri sidik axarının açılma və bağlanma mexanizmasında anomaliyalar, klapanların zəifliyi və ya işləməməsi ilə əlaqəlidir.

Sidik yollarının qoruyucu əzələlərinin zəifliyi: Sidik axarlarında sidiyin geri axışını maneə törədən əzələlər var. Bu əzələlər zəif olduqda, sidik təbii olaraq geri axmağa başlayır, bu da sidik axarı reflyuksuna gətirib çıxarır.

Genetik meyl: SSAR, bəzən irsi olaraq nəsildən-nəslə keçə bilər. Bu, uşağın valideynlərindən birində bu problem varsa, həmin uşaqda da daha yüksək risk var deməkdir.

Sidik yolu infeksiyaları (Sİ): Sidik yolu infeksiyaları da SSAR-ın yaranmasında əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Bu infeksiyalar sidik yollarının və sidik axarının funksiyalarını pozur və sidiyin geri axmasına şərait yaradır.

Anormal sidik axını: Bəzi uşaqların sidik axışı normaldan fərqli şəkildə baş verir. Bu anormal axın, sidiyin geri qayıtmasına səbəb olan təzyiq yaradır.

Digər uroloji xəstəliklər: Sidik yolları və böyrəklərdə müxtəlif struktural və funksional problemlər də sidik axarı reflyuksunun inkişafına səbəb ola bilər. Məsələn, böyrək daşları, hipoplaziya (böyrək inkişaf pozuntuları) və digər anomaliyalar bu vəziyyətin yaranmasına təkan verir.

Sidiklik sidik axarı reflyuksunun diaqnozu

Sidik axarı reflyuksunun diaqnozu, əsasən bir neçə müayinə və testin köməyi ilə qoyulur. Bu testlər, həm xəstənin vəziyyətini qiymətləndirmək, həm də müvafiq müalicə planını hazırlamaq üçün əhəmiyyətlidir. SSAR diaqnozu üçün istifadə edilən əsas testlər aşağıdakılardır:

Uroloji ultrasəs: Bu test, sidik axarının strukturlarını və böyrəklərin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün ən çox istifadə edilən ilkin testdir. Ultrasəs, böyrəklərin ölçülərini, şekillərini və hər hansı anormal bir vəziyyəti (məsələn, şişlər və ya iltihab) aşkar etməyə kömək edir.

Voiding Cystourethrogram (VCUG): Bu, sidik borusuna kontrast maddə verildikdən sonra sidiyin necə axdığını izləyən bir görüntüləmə testidir. VCUG, reflyuksu aşkar etməyə və onun dərəcəsini qiymətləndirməyə kömək edir. Bu test zamanı sidiyin böyrəyə doğru geri axmasının olub-olmaması yoxlanılır.

Böyrək funksiyası testləri: Böyrəklərin funksiyalarını qiymətləndirmək üçün müxtəlif testlər istifadə edilir. Bu testlər, sidikdəki maddələrin (məsələn, kreatinin və digər metabolitlər) səviyyələrini ölçərək, böyrəklərin düzgün işləyib-işləmədiyini göstərir.

Radionuklid testləri (Nüvə testləri): Böyrəklərdəki funksional problemləri daha ətraflı şəkildə qiymətləndirmək üçün radionuklid testləri də tətbiq oluna bilər. Bu testlər, böyrəklərin sidik istehsalını necə apardığını və sidik axarına necə təsir etdiyini araşdırır.

Sidiklik sidik axarı reflyuksunun müalicəsi

Sidik axarı reflyuksunun müalicəsi, vəziyyətin dərəcəsindən və uşağın ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Müalicə metodları arasında konservativ yanaşmalardan cərrahi müdaxiləyə qədər geniş bir spektr mövcuddur. Müalicə yolları aşağıdakılardır:

Konservativ müalicə: Əgər SSAR yüngül dərəcədədirsə və uşağın inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə pozmur, konservativ yanaşma tətbiq edilə bilər. Bu yanaşmada antibiotik müalicəsi ilə təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları (SI) qarşısı alınır. Uşaqların sidik yolu infeksiyalarına qarşı qorunması məqsədilə uzunmüddətli antibiotiklər tətbiq edilə bilər. Bu müalicə üsulu, vəziyyətin müsbət dəyişməsi halında uzun müddət tətbiq oluna bilər.

Cərrahi müdaxilə: Yüksək dərəcəli SSAR və ya digər müalicə üsullarının nəticəsiz olduğu hallarda, sidik axarının strukturunu düzəltmək məqsədilə cərrahi müdaxilə edilə bilər. Cərrahi yanaşmalar arasında sidik axarının klapanının dəyişdirilməsi, sidik borusunda düzəlişlər və ya bəzən böyrəkdəki zədələnmiş toxumaların bərpası da yer ala bilər.

Endoskopik prosedurlar: Bu, cərrahi əməliyyatlardan daha az invaziv bir müalicə üsuludur. Endoskopik müdaxilələr, sidik axarının təbii quruluşunun bərpası və reflyuksun qarşısını almaq üçün istifadə edilir.

Qeyri-cərrahi müalicələr: Endoskopik olmayan, lakin sidik axarını təmir edən digər müalicə üsulları mövcuddur. Bu prosedurlar, ən çox reflyuksun şiddətinin aşağı olduğu və struktur pozuntularının kiçik olduğu hallarda tətbiq edilir.

Sidiklik sidik axarı reflyuksunun fəsadları

Sidik axarı reflyuksunun müalicə olunmaması, ciddi və potensial həyati təhlükə yaradan fəsadlara səbəb ola bilər. Bu fəsadlar arasında ən çox rast gəlinənlər bunlardır:

Böyrək zədələnməsi: Sidik axarının normal işləyişi pozulduqda, böyrəklərdə təzyiq yaranır. Uzun müddət davam edən bu təzyiq, böyrək toxumasının zədələnməsinə və nəticədə böyrək funksiyasının pozulmasına səbəb olur.

Sidik yolu infeksiyaları (Sİ): Sidiyin geri axması, sidik yollarında infeksiyaların yaranmasına səbəb olur. Bu infeksiyalar böyrəklərə qədər yayıla bilər və ciddi zədələnmələrə gətirib çıxara bilər. Təkrarlanan infeksiyalar, həmçinin böyrəklərin fəaliyyətini mənfi yöndə təsir edir.

Böyrək daşları: Uzun müddət davam edən SSAR, böyrəklərdə daşların yaranmasına şərait yaradır. Bu daşlar, sidik axarını tıxayaraq əlavə problemlər yaradır və sidik yolarında tıxanmalara səbəb olur.

Hipertansiyon (Yüksək qan təzyiqi): Böyrək funksiyasının pozulması nəticəsində, uşaqlarda yüksək qan təzyiqi inkişaf edə bilər. Bu, əlavə olaraq ürək-damar xəstəliklərinə də yol aça bilər.

Sidiklik sidik axarı reflyuksu (SSAR), uşaqlarda tez-tez rastlanan, lakin erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə idarə oluna bilən bir vəziyyətdir. Bu xəstəlik, sidik axarının normadan fərqli şəkildə işləməsi nəticəsində böyrəklərə və sidik yollarına təzyiq göstərir, bu da ciddi fəsadlara yol aça bilər. Ertələnmiş müalicə nəticəsində böyrək funksiyasının pozulması, təkrarlanan infeksiyalar, böyrək daşları və yüksək qan təzyiqi kimi problemlər inkişaf edə bilər.

Sidik axarı reflyuksunun müalicəsi, əsasən xəstənin vəziyyətinə və reflyuksun şiddətinə bağlı olaraq fərdiləşdirilməlidir. Əgər xəstəlik erkən mərhələlərdə aşkarlanarsa, konservativ yanaşmalarla infeksiyalar nəzarət altına alına bilər. Lakin daha ağır hallarda, cərrahi müdaxilələr və endoskopik prosedurlar zəruri ola bilər.

Ən əsası, SSAR ilə bağlı hər hansı bir şübhə varsa, müntəzəm uşaq həkimi müayinələri və erkən müdaxilələr çox önəmlidir. Valideynlər uşaqlarının sağlamlığına diqqət yetirərək, hər hansı bir sidik yolu problemi müşahidə etdikdə, dərhal mütəxəssisə müraciət etməlidirlər. Unutmaq olmaz ki, reflyuksun özünəməxsus xüsusiyyətləri olmur. Heç bir xəstəlik əlaməti olmadan mütamadi hərarətin qalxması halları müşahidə olunur ki, bu halda da ya dərman vasitəsi ilə hərarət aşağı salınır və beləcə əsl xəstəliyin səbəbi tapılmır və ya ümumiyyətlə həkimlər və ya valideynlər tərəfindən başqa bir xəstəlik kimi xarakterizə olunur. Hansı ki, erkən müdaxilə ilə böyrəklərin və sidik yollarının normal funksiyaları qorunaraq, böyük fəsadlardan qaçınmaq mümkündür.

Bu səbəbdən, sidiklik sidik axarı reflyuksu mövzusunda məlumatlı olmaq və müalicəni vaxtında başlatmaq, uşaqların sağlamlığının qorunmasına kömək edəcəkdir.

Pediatr Fəridə Məmmədova