Yeniyetməlik dövrü insan həyatının ən kritik və mürəkkəb mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə fiziki, emosional və sosial dəyişikliklər bir-biri ilə sıx bağlı olaraq baş verir və bəzən davranış pozuntularının ortaya çıxmasına səbəb olur. Davranış pozuntusu dedikdə, yeniyetmənin sosial və ya şəxsi həyatına mənfi təsir göstərən, qayda və normalardan kənar davranışlar nəzərdə tutulur. Bu pozuntular həm ailə, həm də məktəb mühitində problemlərə yol aça bilər, yeniyetmənin özünü dərk etməsinə və inkişafına mane ola bilər.

Davranış pozuntularının səbəbləri

Yeniyetmələrdə davranış pozuntularının səbəbləri çoxşaxəlidir. Bunlar aşağıdakı kateqoriyalarda qiymətləndirilə bilər:

Ailə və ev mühiti: Ailə uşağın əsas sosiallaşma məkanıdır. Valideynlərin davamlı münaqişəsi, qayğı və diqqətin çatışmazlığı, uşağa qarşı sərt və ya inkor edici davranışlar yeniyetmənin üsyankar və problemli davranışlar sərgiləməsinə səbəb ola bilər.

Məktəb və sosial mühit: Yeniyetmələr üçün məktəb yalnız təhsil mərkəzi deyil, həm də sosiallaşma məkanıdır. Burada dost qruplarının təsiri, müəllimlərin yanaşması və akademik təzyiqlər davranış pozuntularının yaranmasında rol oynayır. Peer pressure (yaşdaş təsiri) bəzən riskli və normadan kənar davranışlara səbəb olur.

Bioloji və psixoloji faktorlar: Hormonal dəyişikliklər, sinir sistemi inkişafı və emosional sabitliyin hələ formalaşmaması yeniyetmələrin impulsiv və aqressiv davranışlar sərgiləməsinə şərait yaradır.

Texnologiya və sosial media təsiri: Rəqəmsal mühitdə daim aktiv olan yeniyetmələr, sosial media vasitəsilə mənfi nümunələrə məruz qala bilər, diqqət və davranış pozuntularını gücləndirə bilər.

Davranış pozuntularının əsas göstəriciləri

Yeniyetmələrdə davranış pozuntularını müəyyənləşdirmək üçün bir sıra diqqət yetiriləsi göstəricilər mövcuddur:

Məktəb və ailə qaydalarına davamlı şəkildə riayət etməmək;

Qəzəb və aqressiyanın tez-tez ortaya çıxması, zorakılıq meyli;

Sosial izolasiya və yalnızlıq;

Yalan danışmaq, manipulyasiya və aldatma davranışları;

Riskli və təhlükəli fəaliyyətlərə meyl;

Diqqət və impuls idarəsində çətinlik.

Mübarizə və dəstək strategiyaları

Yeniyetmələrdə davranış pozuntularının qarşısını almaq və onları düzəltmək üçün erkən müdaxilə çox önəmlidir. Burada bir neçə əsas strategiya tətbiq olunur:

Valideynlərin rolu: Valideynlər möhkəm ünsiyyət və qayğı ilə uşağın emosional ehtiyaclarını qarşıladıqda, davranış pozuntularının qarşısını almaq mümkündür. Müsbət davranış modellərinin göstərilməsi və sərhədlərin açıq şəkildə qoyulması əhəmiyyətlidir.

Məktəb və müəllim dəstəyi: Müəllimlər yeniyetmənin davranışlarını müşahidə etməli və problemli hallarda erkən müdaxilə etməlidirlər. Fərdi yanaşma, sinifdə inklüziv mühitin təşviqi və müsbət motivasiya davranış pozuntularını azaltmağa kömək edir.

Psixoloji dəstək: Psixoloq və uşaq inkişaf mütəxəssisləri ilə işləmək, yeniyetmənin emosional və sosial bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün effektiv yoldur. Terapiya və ya məsləhət sessiyaları gərginlik, aqressiya və sosial izolyasiyanı azaltmağa kömək edir.

Dost və sosial qrupların rolu: Yeniyetmələr üçün müsbət sosial qruplar, idman və yaradıcılıq fəaliyyətləri davranış pozuntularının azalmasına və sosial bacarıqların inkişafına xidmət edir.

Yeniyetmələrdə davranış pozuntuları yalnız problem kimi deyil, həm də uşağın daxili dünyasını başa düşmək üçün bir siqnal kimi qiymətləndirilməlidir. Erkən müdaxilə, valideyn, müəllim və psixoloqların birgə fəaliyyəti ilə yeniyetmələrin emosional, sosial və psixoloji inkişafını dəstəkləmək mümkündür. Uşaqlara düzgün istiqamət göstərmək və onlara dəstək vermək, onların gələcəkdə sağlam və balanslı yetkin şəxsiyyət kimi formalaşmasına xidmət edir.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin https://www.instagram.com/psixoloqpedaqoqmq?igsh=MmwyOWFpeDYxOHNy adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)