Cəlilabadda 15 yaşlı qızla qeyri-rəsmi şəkildə evlənən 21 yaşlı şəxsin həbs edilməsi cəmiyyətdə erkən evlilik, yetkinlik yaşına çatmayanların hüquqları və bu kimi hallarda ailələrin məsuliyyəti məsələsini yenidən gündəmə gətirib.

Məlumata görə, rayon sakini olan 21 yaşlı Vüqar Həmidov (ad və soyad şərtidir) 14 yaşına çatmış, lakin 16 yaşına çatmamış şəxslə cinsi əlaqədə olduğu üçün cinayət məsuliyyətinə cəlb olunub.

İstintaq zamanı məlum olub ki, Vüqar Mətanətlə (adı şərtidir) “Instagram” sosial şəbəkəsində tanış olub. Bir müddət sonra onlar arasında sevgi münasibətləri yaranıb və Bakıda görüşüblər. Daha sonra Cəlilabad rayonunun kəndlərindən birində ilk intim münasibətlərinin olduğu bildirilib.

Hadisədən sonra tərəflər evlənmək qərarına gəlsələr də, qızın ailəsi onun yaşının az olmasına görə bu münasibətə ilkin mərhələdə razılıq verməyib. Bir müddət sonra qız Vüqara qoşularaq evdən gedib. Sonradan ailələrin razılığı ilə oğlanın yaşadığı evdə el adəti ilə toy təşkil olunub və cütlük birlikdə yaşamağa başlayıb.

Lakin ailələrin razılığı və keçirilən toy hüquqi baxımdan həmin münasibətə qanuni status verməyib.

Vüqar Həmidov Cinayət Məcəlləsinin 152.1-ci maddəsi ilə məsuliyyətə cəlb olunub. Məhkəmənin qərarı ilə ona 1 il 3 ay müddətinə azadlıqdan məhrumetmə cəzası verilib.

Hadisə bir daha göstərir ki, cəmiyyətdə “evləndilər”, “toy etdilər”, “ailələr də razıdır” kimi fikirlər bəzən hüquqi məsuliyyətin mahiyyətinin düzgün anlaşılmamasına səbəb olur.

“Toy etmək münasibəti qanuniləşdirmir”

Hüquqşünas Ləman Qarayevanın fikrincə, bu kimi hallarda cəmiyyətin adət-ənənə ilə hüquqi normaları bir-birindən ayırması vacibdir.

Onun sözlərinə görə, ailələrin razılığı ilə toyun keçirilməsi və gənclərin birlikdə yaşaması həmin münasibətin hüquqi baxımdan qanuni olduğu anlamına gəlmir:

“Bəzi hallarda insanlar düşünür ki, tərəflər bir-birini sevirsə, ailələr razıdırsa və toy keçirilibsə, artıq hüquqi baxımdan problem yoxdur. Lakin qanun məsələyə yalnız adət və ailə razılığı prizmasından yanaşmır. Yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin yaşı hüquqi qiymətləndirmədə əsas amillərdən biridir. El adəti ilə keçirilən toy rəsmi nikah hesab edilmir və cinayət məsuliyyətini aradan qaldırmır”.

Hüquqşünas bildirir ki, yetkinlik yaşına çatmayan şəxslə bağlı məsələlərdə valideynin və ya digər ailə üzvlərinin razılığı da hər zaman hüquqi məsuliyyətin aradan qalxmasına səbəb olmur.

“Zərərçəkmiş şəxsin valideyninin şikayət etməməsi və ya tərəflərin sonradan ailə qurmaq niyyətində olması da hüquqi prosesə avtomatik təsir göstərmir. Çünki burada söhbət təkcə iki şəxsin münasibətindən deyil, qanunla xüsusi şəkildə qorunan yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin hüquq və mənafelərindən gedir”.

Ləman Qarayevanın fikrincə, cəmiyyətdə hüquqi maarifləndirmə gücləndirilməli, xüsusilə regionlarda erkən evlilik və qeyri-rəsmi nikahların yarada biləcəyi nəticələr barədə ailələr daha ətraflı məlumatlandırılmalıdır.

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 152.1-ci maddəsində 14 yaşı tamam olmuş, lakin 16 yaşına çatmamış şəxslə cinsi əlaqədə olma və ya seksual xarakterli digər hərəkətlər etmə cinayət əməli kimi nəzərdə tutulur. Bu əmələ görə bir ildən üç ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası tətbiq oluna bilər.

“Sevgi münasibəti yetkinlik anlayışını əvəz etmir”

Sosioloq Ebru Özkan isə hesab edir ki, bu cür hadisələrə yalnız hüquqi hadisə kimi baxmaq kifayət deyil. Məsələnin arxasında sosial mühit, ailə münasibətləri, erkən yaşda evliliyə dair formalaşmış təsəvvürlər və uşaqların gələcəyi ilə bağlı yanlış yanaşmalar da dayanır.

Onun sözlərinə görə, yeniyetməlik dövründə yaranan emosional münasibətlər bəzi ailələr tərəfindən yetkin və uzunmüddətli qərar kimi qəbul edilir:

“Yeniyetməlik dövründə insanın kimliyi, dünyagörüşü və gələcəklə bağlı planları hələ formalaşma mərhələsində olur. Bu yaşda yaranan sevgi hissi real və səmimi ola bilər. Ancaq həmin hissin olması insanın ailə həyatı, valideynlik, maddi məsuliyyət və digər ciddi məsələlərə tam hazır olduğu anlamına gəlmir”.

Sosioloq qeyd edir ki, bəzi hallarda ailələr “qız evdən gedib”, “artıq münasibət yaşanıb” və ya “camaat nə deyər?” düşüncəsi ilə erkən evliliyə razılıq verirlər. Bu zaman yeniyetmənin təhsili, psixoloji vəziyyəti və gələcək imkanları ikinci plana keçir.

“Cəmiyyətin təzyiqi və stereotiplər bəzən ailələri tələsik qərar verməyə məcbur edir. Ailə düşünə bilər ki, artıq toy etməklə vəziyyəti düzəldir. Halbuki toy problemin həlli deyil. Əsas məsələ yeniyetmənin hüquqlarının, təhsilinin, psixoloji inkişafının və gələcək seçim imkanlarının qorunmasıdır”.

Ebru Özkanın fikrincə, erkən evliliklə mübarizə yalnız cəza tədbirləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Məktəblərdə, ailələrdə və ictimai mühitdə yeniyetmələrin təhlükəsizliyi, sağlam münasibətlər və hüquqi məsuliyyət barədə maarifləndirmə aparılmalıdır.

Sosial şəbəkələrdə başlayan münasibətlər və valideyn nəzarəti

Hadisədə diqqət çəkən məqamlardan biri də tərəflərin sosial şəbəkədə tanış olmasıdır.

Müasir dövrdə yeniyetmələrin sosial şəbəkələrdən istifadə imkanları genişləndikcə onların müxtəlif insanlarla ünsiyyət qurması da asanlaşıb. Lakin bu imkanlarla yanaşı, təhlükəsizlik, valideyn nəzarəti və rəqəmsal maarifləndirmə məsələləri də aktuallaşır.

Sosioloq Ebru Özkan bildirir ki, valideyn nəzarəti yalnız qadağa və telefonun yoxlanılması ilə məhdudlaşmamalıdır:

“Valideynlə övlad arasında etibarlı ünsiyyət olmadıqda yeniyetmə yaşadığı münasibətləri və qarşılaşdığı problemləri ailəsindən gizlədə bilər. Bu isə onu daha həssas vəziyyətə sala bilər. Valideynin əsas məqsədi uşağı qorxutmaq deyil, onunla açıq və güvənli münasibət qurmaq olmalıdır”.

Erkən evlilik təkcə iki şəxsin qərarı deyil

Mütəxəssislərin fikrincə, erkən yaşda qurulan münasibətlər və qeyri-rəsmi evliliklər yalnız iki şəxsin şəxsi seçimi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Belə hallarda təhsil, psixoloji inkişaf, maddi asılılıq, ailədaxili münasibətlər və gələcək həyat imkanları kimi çoxsaylı amillər nəzərə alınmalıdır.

15 yaşlı yeniyetmənin həyatında təhsil, peşə seçimi, sosial inkişaf və gələcək planlar mühüm yer tutur. Erkən yaşda ailə məsuliyyətinin yaranması isə bu imkanların məhdudlaşmasına səbəb ola bilər.

Hüquqşünas Ləman Qarayevanın sözlərinə görə, qanunun məqsədi yalnız cəza vermək deyil, həm də yetkinlik yaşına çatmayan şəxsləri mümkün risklərdən qorumaqdır:

“Qanunla müəyyən edilən yaş hədləri təsadüfi deyil. Bu normalar uşaqların və yeniyetmələrin fiziki, psixoloji və sosial inkişafını nəzərə alır. Cəmiyyət də hüquqi normaları yalnız problem yarandıqdan sonra deyil, əvvəlcədən bilməli və onlara uyğun davranmalıdır”.

Cəlilabadda baş verən hadisə bir daha göstərir ki, sevgi münasibəti, ailələrin razılığı və el adəti ilə keçirilən toy hüquqi normaları əvəz etmir.

Yetkinlik yaşına çatmayan şəxslərlə bağlı məsələlərdə “camaat nə deyər?”, “artıq toy olunub” və ya “ailələr razıdır” kimi yanaşmalar hüquqi və sosial nəticələri aradan qaldırmır.

Bu kimi halların qarşısının alınması üçün ailələr, təhsil müəssisələri, hüquq-mühafizə orqanları və cəmiyyət birlikdə çalışmalıdır. Yeniyetmələrin hüquqlarının qorunması, onların təhsil və inkişaf imkanlarının məhdudlaşdırılmaması, həmçinin erkən evliliyin mümkün nəticələri barədə maarifləndirmənin gücləndirilməsi vacibdir.

Çünki erkən yaşda verilən qərarlar yalnız həmin anın emosiyaları ilə deyil, yeniyetmənin gələcək həyatı və hüquqları nəzərə alınaraq qiymətləndirilməlidir.

Hazlrkadı: MƏTİN