Azərbaycanda erkən nikah qanunla qadağan edilsə də, yetkinlik yaşına çatmayan qızların ailə qurması ilə bağlı hallar hələ də gündəmdədir. İmişlidə 31 yaşlı şəxslə nikah yaşına çatmayan qızın toyunun keçirilməsinin qarşısının alınması isə problemin yalnız hüquqi deyil, həm də sosial mahiyyət daşıdığını bir daha göstərir.

İmişli Rayon Polis Şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən keçirilməsi planlaşdırılan toy mərasiminin qarşısı alınıb.

Məlumata görə, İmişli rayonunda 31 yaşlı şəxslə nikah yaşına çatmayan qızın keçirilməsi planlaşdırılan toy mərasimi barədə polisə məlumat daxil olub. Məlumat dərhal araşdırılıb və tədbirlər nəticəsində oktyabr-noyabr aylarında keçirilməsi planlaşdırılan məclisin qarşısı alınıb.

Daxili İşlər Nazirliyinin Mətbuat Xidmətinin regional qrupundan verilən məlumata görə, tərəflərin valideynləri polis şöbəsinə dəvət olunub, onlarla profilaktik və izahedici söhbətlər aparılıb, qanunvericiliyin tələbləri izah edilib.

Bəs qanunvericilikdə tələblər müəyyən olduğu halda, erkən nikah cəhdləri niyə hələ də baş verir? Bu halların arxasında hansı sosial səbəblər dayanır və ailələr belə qərarlar verərkən nələri nəzərə almalıdır?

Erkən nikah yalnız hüquqi məsələ deyil

Hüquqşünas Ləman Qarayeva hesab edir ki, erkən nikahla bağlı mübarizədə əsas məsələlərdən biri qanunun tələblərinin ailələr tərəfindən düzgün anlaşılması və uşaqların hüquqlarının qorunmasıdır.

“Yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin ailə qurması onun həyatında sadəcə bir dəyişiklik deyil. Bu, uşağın təhsilinə, sosial inkişafına, gələcək seçimlərinə və hüquqlarına birbaşa təsir edə biləcək ciddi məsələdir. Valideynlərin razılığı da uşağın qanunla qorunan hüquqlarını aradan qaldırmır”, – deyə hüquqşünas bildirir.

Onun sözlərinə görə, bəzən ailələr toy mərasimi ilə rəsmi nikahı eyni anlayış kimi qəbul etmirlər və “sadəcə toy olacaq” düşüncəsi ilə məsələnin hüquqi tərəfini kiçik qiymətləndirirlər.

“Toy mərasiminin keçirilməsi məsələyə hüquqi don geyindirmir. Əsas məsələ yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin belə bir münasibətə və ailə həyatına cəlb edilməsidir. Buna görə də valideynlər öz qərarlarının nəticələrini əvvəlcədən düşünməlidirlər”, – Ləman Qarayeva vurğulayır.

Hüquqşünas hesab edir ki, erkən nikahın qarşısının alınmasında yalnız hadisə baş verdikdən sonra müdaxilə etmək deyil, qabaqlayıcı tədbirlər də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məktəblərdə maarifləndirmənin artırılması, valideynlərlə iş aparılması və uşaqların öz hüquqlarını bilməsi bu istiqamətdə vacib addımlardır.

Bəzən “ənənə” adı altında uşağın gələcəyi müəyyənləşdirilir

Erkən nikah probleminin digər tərəfi isə onun sosial səbəbləridir.

Sosioloq Ebru Özkan hesab edir ki, bəzi ailələrdə qız uşağının erkən ailə qurması hələ də sosial baxımdan qəbul edilən və hətta “doğru” seçim kimi təqdim olunur.

“Erkən nikahların arxasında yalnız bir səbəb dayanmır. Burada ailənin sosial və iqtisadi vəziyyəti, təhsil səviyyəsi, ənənəvi düşüncə, ətraf mühitin təzyiqi və qız uşağının gələcəyinə münasibət kimi bir çox amil rol oynayır. Bəzi ailələr qızın tez ailə qurmasını onun gələcəyinin təminatı kimi görür. Halbuki bu yanaşma uşağın seçim imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıra bilər”, – deyə sosioloq bildirir.

Ebru Özkanın fikrincə, “qız evdə qalmasın”, “vaxtında ailə qursun”, “ailə qurandan sonra hər şey düzələr” kimi yanaşmalar erkən nikah probleminin sosial köklərini gücləndirir.

“Qız uşağının gələcəyini onun neçə yaşında ailə qurması ilə ölçmək düzgün deyil. Onun təhsil alması, peşə sahibi olması, sosial bacarıqlarını inkişaf etdirməsi və öz həyatına dair qərarları yetkin şəkildə verə bilməsi daha vacibdir. Cəmiyyətin bu məsələyə münasibəti dəyişməlidir”, – sosioloq qeyd edir.

“Qızın gələcəyi üçün” verilən qərar onun gələcəyini məhdudlaşdıra bilər

Erkən nikahla bağlı ən ciddi problemlərdən biri də ailələrin bəzən verdikləri qərarın uşağın maraqlarına zidd nəticələr doğura biləcəyini nəzərə almamasıdır.

Valideynlər övladlarını qorumaq, onların gələcəyini təmin etmək və təhlükəsiz həyat yaşamalarını istəyirlər. Lakin yetkinlik yaşına çatmayan uşağın həyat yoldaşı seçməsi və ailə məsuliyyəti daşıması üçün kifayət qədər sosial və psixoloji hazırlığa malik olub-olmaması ayrıca məsələdir.

Bir qızın məktəbdən ayrılması, təhsilini davam etdirə bilməməsi və iqtisadi baxımdan həyat yoldaşından asılı vəziyyətə düşməsi onun gələcək seçimlərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Sosioloq Ebru Özkan da hesab edir ki, erkən nikahla mübarizənin əsas istiqamətlərindən biri qızların təhsil və sosial imkanlarının artırılmasıdır.

“Qız uşağının qarşısında nə qədər çox seçim imkanı olarsa, erkən nikahın onun üçün yeganə çıxış yolu kimi təqdim edilməsi də bir o qədər çətinləşər. Təhsil və iqtisadi müstəqillik yalnız fərdi inkişaf məsələsi deyil, eyni zamanda erkən nikahların qarşısının alınmasında mühüm sosial amildir”, – deyə o bildirir.

Valideynin razılığı uşağın hüquqlarından üstün deyil

Ləman Qarayeva isə diqqəti valideyn məsuliyyətinə yönəldir.

“Valideyn övladının maraqlarını qoruyan tərəf olmalıdır. Uşağın ailə qurmasına razılıq verməkdən əvvəl onun təhsilinin, təhlükəsizliyinin, gələcək imkanlarının və psixoloji hazırlığının nəzərə alınması vacibdir. Uşağın hüquqları ailənin sosial statusundan, maddi vəziyyətindən və ya ənənələrindən asılı olaraq dəyişmir”, – hüquqşünas bildirir.

Onun fikrincə, erkən nikahla bağlı halların qarşısının alınması üçün ailələr qanunvericiliyin tələblərini bilməli və “hamı belə edir” yanaşmasından uzaqlaşmalıdırlar.

Polis müdaxiləsi vacibdir, amma problemin həlli daha genişdir

İmişlidə planlaşdırılan toyun vaxtında müəyyən edilərək qarşısının alınması göstərir ki, belə hallarda məlumatlandırma və operativ müdaxilə mühüm rol oynayır.

Lakin erkən nikahla mübarizəni yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının işi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz.

Məktəb, ailə, psixoloq, sosial xidmət, müəllim və cəmiyyətin digər üzvləri riskli halların daha erkən mərhələdə müəyyən edilməsində rol oynaya bilər. Uşağın təhsildən yayınması, məktəbdən uzaqlaşdırılması, erkən nişanlanması və ya toy hazırlıqlarının aparılması kimi hallar diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Ləman Qarayeva və Ebru Özkanın fikirləri də eyni məqamda birləşir: erkən nikahla mübarizədə hüquqi mexanizmlərlə yanaşı, maarifləndirmə və sosial düşüncənin dəyişdirilməsi də vacibdir.

Bir toyun qarşısının alınması problemin bitməsi demək deyil

İmişlidə keçirilməsi planlaşdırılan toyun qarşısının alınması konkret bir uşağın erkən nikaha cəlb edilməsinin qarşısını alıb. Bu, əlbəttə ki, vacib nəticədir.

Amma hadisə eyni zamanda cəmiyyət üçün başqa bir sual yaradır: qanunla qadağan edilmiş erkən nikah cəhdlərinin qarşısını yalnız polis müdaxiləsi ilə almaq mümkündürmü?

Əslində məqsəd toy baş tutduqdan sonra müdaxilə etmək deyil, uşağın belə bir vəziyyətə gətirilməsinin qarşısını əvvəlcədən almaqdır.

Qız uşağının gələcəyi onun nə qədər tez ailə qurması ilə deyil, nə qədər yaxşı təhsil alması, öz ayaqları üzərində dayanması və həyatını şüurlu şəkildə seçə bilməsi ilə ölçülməlidir.

Erkən nikahla mübarizənin ən mühüm mərhələsi isə qanunun tələbini yalnız qorxudan deyil, uşağın hüquqlarına və gələcəyinə hörmətdən irəli gələn bir cəmiyyət düşüncəsinə çevirməkdir.

Hazırladı: Məsudə Sultan