İnsanın həyatında elə hadisələr, münasibətlər və emosional təcrübələr olur ki, zaman baxımından çoxdan geridə qalsa da, psixoloji baxımdan hələ də davam edir. Münasibət bitir, insanlar ayrılır, illər keçir, hətta insan həyatında yeni mərhələyə başlayır. Lakin bəzən bir xatirə, bir söz, bir musiqi, bir məkan və ya oxşar münasibət həmin köhnə hissi yenidən oyadır. İnsan sanki illər əvvəl yaşadığı qəzəbi, incikliyi, kədəri, peşmanlığı və ya rədd edilmə ağrısını bu gün yaşayır.

Belə hallarda insan özünə çox təbii bir sual verir: “Əgər bu hadisə çoxdan bitibsə, niyə mənim üçün hələ də bitməyib?”

Geştalt və emosiyaya fokuslanan psixoterapiya ənənəsində bu vəziyyəti izah etmək üçün istifadə edilən anlayışlardan biri “unfinished business” – tamamlanmamış iş, yaxud bitməmiş Geştalt anlayışıdır. Burada əsas məsələ hadisənin real həyatda davam edib-etməməsi deyil. Əsas məsələ həmin hadisənin yaratdığı emosional prosesin insanın daxilində hansı formada yaşamağa davam etməsidir.

Mən uzun illər psixoloji praktikada bir məqamı dəfələrlə müşahidə etmişəm: insan bəzən şəxsin özünü deyil, həmin şəxslə münasibətdə ala bilmədiyi hissi, cavabı və ya dəyəri buraxa bilmir. Buna görə də illərlə davam edən bağlılığın arxasında həmişə sevginin davam etməsi dayanmır. Bəzən orada cavabsız sual, ifadə olunmamış qəzəb, alınmamış üzrxahlıq, rədd edilmənin yaratdığı dəyərsizlik hissi və ya “niyə?” sualına tapılmamış cavab dayanır.

Beyin niyə yarımçıq qalanlara qayıdır?

Bu mövzuda maraqlı elmi paralellərdən biri sovet psixoloqu Bluma Zeigarnikin adı ilə bağlıdır. Zeigarnik 1927-ci ildə apardığı klassik tədqiqatlarda yarımçıq saxlanılmış tapşırıqların müəyyən şəraitdə tamamlanmış tapşırıqlardan daha yaxşı xatırlandığını göstərmişdi. Sonralar bu fenomen “Zeigarnik effekti” adlandırıldı. Müasir elmi ədəbiyyatda effektin bütün şəraitlərdə eyni gücdə təkrarlanmadığı da vurğulanır; buna görə onu hər emosional bağlılığın birbaşa izahı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, tədqiqat psixologiyada tamamlanma və yarımçıqlığın diqqət və yaddaşla əlaqəsinin öyrənilməsində mühüm başlanğıc nöqtələrindən biridir. (PubMed⁠)

Emosional münasibətlər isə sadə laboratoriya tapşırığından qat-qat mürəkkəbdir. İnsan keçmişdəki bir münasibəti xatırlayanda təkcə hadisəni xatırlamır. O hadisə ilə bağlı özünə verdiyi mənanı da daşıya bilər.

Məsələn:

“Niyə məni seçmədi?” sualının altında bəzən “Mən kifayət qədər yaxşı deyiləmmi?” düşüncəsi;

“Niyə mənə belə davrandı?” sualının altında “Mən buna layiq idimmi?” hissi;

“Niyə bir dəfə də üzr istəmədi?” sualının altında isə “Mənim çəkdiyim ağrı onun üçün heç nə ifadə etmədimi?” ehtiyacı dayana bilər.

Bu səbəbdən terapiyada yalnız “Nə baş verdi?” sualı ilə kifayətlənmək bəzən yetərli olmur. Mənim müşahidələrimdə daha vacib suallardan biri budur: “Baş verən hadisə sənin özün haqqında hansı qənaətə gəlməyinə səbəb oldu?”

Çünki insanı keçmişə bağlayan şey bəzən hadisənin özü deyil, həmin hadisədən sonra özü haqqında yaratdığı mənadır.

Hansı emosiyalar daha çox yarımçıq qalır?

Praktik müşahidələrimdə bitməmiş emosional təcrübələrin arxasında ən çox ifadə olunmamış qəzəb, ayrılıq və itki kədəri, inciklik, deyilməmiş sevgi, peşmanlıq, günahkarlıq, xəyanət və tərk edilmə ağrısı, alınmamış üzrxahlıq, qəbul edilməmək və dəyər görməmək hissləri ilə qarşılaşıram.

Bəzən insan “Mən onu çoxdan unutmuşam” deyir. Lakin söhbət dərinləşdikcə həmin şəxsin adı çəkiləndə səs tonu dəyişir, qəzəb artır, bədəndə gərginlik yaranır və ya köhnə hadisəni danışarkən insan yenidən güclü emosional reaksiya verir.

Burada vacib fərq var: xatırlamaq başqa şeydir, həmin xatirənin insan üzərində emosional hakimiyyətinin davam etməsi başqa.

Sağlam emosional tamamlanma keçmişi yaddaşdan silmək deyil. Məqsəd insanın “heç nə hiss etməməsi” də deyil. Məqsəd həmin xatirənin indiki həyatın seçimlərini, özünüdəyəri və münasibətləri əvvəlki gücdə idarə etməməsidir.

Niyə eyni münasibət ssenariləri təkrarlana bilir?

Bitməmiş emosional təcrübə bəzən yalnız xatirə şəklində qalmır; yeni münasibətlərdə həssas nöqtələri də aktivləşdirə bilər. Keçmişdə tərk edilmə yaşamış insan yeni münasibətdə kiçik bir məsafəni belə tərk edilmə təhlükəsi kimi hiss edə bilər. Keçmişdə dəyərsizləşdirilmiş biri qarşı tərəfin adi tənqidinə qeyri-proporsional reaksiya verə bilər.

Belə hallarda bugünkü hadisə keçmişdəki emosional yaranı hərəkətə gətirə bilər. İnsan isə bəzən verdiyi reaksiyanın yalnız bu günə aid olduğunu düşünür.

Mən pasiyentlərimlə işləyərkən tez-tez belə bir fərqləndirməyə diqqət edirəm: “Hazırda hiss etdiyin ağrının nə qədəri bu gün baş verən hadisəyə, nə qədəri isə keçmişdə yarımçıq qalmış hissə aiddir?”

Bu sual bəzən insanın öz emosiyasını tamamilə başqa prizmadan görməsinə imkan yaradır.

“Boş stul” texnikası və elmi araşdırmalar

Bitməmiş emosional münasibətlərlə işləmək üçün Geştalt və emosiyaya fokuslanan terapiyada ən tanınmış üsullardan biri “boş stul” dialoqudur. Burada insan qarşısındakı boş stulda emosional olaraq yarımçıq işi olan şəxsi təsəvvür edir və ifadə edə bilmədiyi hissləri, ehtiyacları və sözləri terapevtik çərçivədə araşdırır.

Bu üsulla bağlı mühüm tədqiqatlardan birini psixoloqlar Sandra Paivio və Leslie Greenberg aparıblar. 1995-ci ildə Journal of Consulting and Clinical Psychology jurnalında dərc edilən nəzarətli tədqiqatda əhəmiyyətli bir şəxsə qarşı həll olunmamış hissləri olan 34 iştirakçı araşdırılmışdı. Boş-stul dialoqunun daxil olduğu təcrübəyə əsaslanan terapiya alan qrupda psixoedukativ müqayisə qrupu ilə müqayisədə simptomlar, interpersonal narahatlıq və “unfinished business” göstəricilərində daha böyük yaxşılaşmalar müşahidə edilmiş, qazancların bir hissəsi sonrakı izləmələrdə də qorunmuşdu. (PubMed⁠)

Greenberg və Wanda Malcolmun 2002-ci ildə apardıqları başqa bir araşdırma isə daha maraqlı bir məqam göstərdi: yaxşılaşma yalnız emosiyanı güclü şəkildə yaşamaqla əlaqəli deyildi. Əvvəllər qarşılanmamış ehtiyaclarını ifadə edə bilən və qarşı tərəfə baxışında dəyişiklik yarada bilən iştirakçılarda terapevtik nəticələr daha yaxşı idi. (PubMed⁠)

Bu nəticə mənim klinik müşahidələrimlə də uyğun gəlir. İnsanın sadəcə ağlaması, qəzəblənməsi və ya keçmişi təkrar danışması hər zaman tamamlanma demək deyil. Əsas dəyişiklik insan həmin hissin arxasında hansı ehtiyacın dayandığını gördükdə və özünün bu günkü mövqeyindən həmin təcrübəyə yeni münasibət qura bildikdə başlaya bilər.

Bitməmiş Geştaltı tamamlamaq “unutmaq” demək deyil

Bu məqam xüsusilə vacibdir. Terapiyanın məqsədi insanın beynindən hansısa şəxsi və ya hadisəni “silmək” deyil. Psixoloji tamamlanma həm də qarşı tərəfin mütləq geri qayıtması, üzr istəməsi və ya bütün suallara cavab verməsi demək deyil.

Bəzən insan illərlə belə düşünür: “O mənə niyə belə etdiyini izah etsə, rahatlayacağam”, “Bir dəfə üzr istəsə, hər şey bitəcək.”

Amma həyat həmişə bizə həmin imkanı vermir. Bəzən qarşı tərəf artıq həyatımızda yoxdur. Bəzən danışmaq mümkün deyil. Bəzən isə cavab gəlsə belə, gözlədiyimiz rahatlığı yaratmır.

Məhz burada terapiyanın əsas məqsədlərindən biri ortaya çıxır: emosional tamamlanmanın açarını yalnız qarşı tərəfin əlində saxlamaqdan çıxmaq.

İnsan “Mənim sağalmağım üçün sən mütləq dəyişməlisən” mövqeyindən tədricən “Sən dəyişməsən də, mən bu təcrübənin həyatımı idarə etməsinə son verə bilərəm” mövqeyinə keçə bilər.

Məncə, bitməmiş Geştaltla işin ən güclü tərəflərindən biri də məhz budur.

Terapiyada nə ilə işlənir?

Belə vəziyyətlərdə psixoterapevtik iş yalnız boş-stul texnikasından ibarət deyil. İnsanın vəziyyətindən asılı olaraq “burada və indi” fərqindəliyi, emosiyaların tanınması və ifadəsi, bədən duyumlarının izlənməsi, qarşılanmamış ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi və emosiyaya fokuslanan digər müdaxilələrdən istifadə edilə bilər.

Üstəlik, hər insana eyni texnikanı tətbiq etmək doğru deyil. Güclü travmatik xatirələr, dissosiasiya və ya emosional tənzimləmədə ciddi çətinlik olduqda terapevtin tempi və metod seçimi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Müasir araşdırmalar chairwork/boş-stul yanaşmalarının bəzi problemlərdə faydalı ola biləcəyini göstərsə də, sübut bazası hələ bütün pasiyentlər və bütün vəziyyətlər üçün eyni dərəcədə geniş deyil. (PubMed Central (PMC)⁠)

Bəzən hadisə bitir, amma onun içimizdə yaratdığı məna bitmir

İnsan həyatında hər münasibətin istədiyi kimi sonlanması mümkün deyil. Bəzən cavabsız suallar qalır. Bəzən gözlədiyimiz üzrxahlıq gəlmir. Bəzən bizi incidən insan heç vaxt nə qədər ağrı verdiyini anlamır.

Amma psixoloji sağlamlıq üçün hər zaman qarşı tərəfdən həmin cavabı almaq məcburiyyətində deyilik.

Bəzən tamamlanma “niyə belə etdi?” sualına cavab tapmaqdan deyil, “bu hadisə məndə nəyi yarımçıq qoydu və mən indi özüm üçün nə edə bilərəm?” sualına cavab tapmaqdan başlayır.

Uzun illərin praktik müşahidələri mənə göstərir ki, insan keçmişdən həqiqətən uzaqlaşmağa yalnız onu unutmağa çalışanda deyil, orada nəyi itirdiyini, nəyi gözlədiyini, hansı ehtiyacının qarşılanmadığını və həmin təcrübənin özünə münasibətinə necə təsir etdiyini anlamağa başlayanda yaxınlaşır.

Çünki bəzən insan keçmişdəki şəxsi yox, onun yanında ola bilmədiyi özünü axtarır. Bəzən qarşı tərəfdən üzrxahlıq yox, öz dəyərinin təsdiqini gözləyir. Bəzən də münasibətin özünü deyil, həmin münasibətdə yarımçıq qalmış ümidini buraxa bilmir.

Bitməmiş Geştaltı tamamlamaq keçmişi silmək deyil. Keçmişi xatırlaya-xatırlaya artıq onun içində yaşamamaqdır.

Əgər illər əvvəl baş vermiş bir hadisə bu gün də insanın emosional vəziyyətini, özünə münasibətini və yeni münasibətlərini idarə edirsə; insan eyni ssenariləri təkrar yaşayırsa və ya daxilində daim “orada nəsə yarımçıq qaldı” hissini daşıyırsa, həmin təcrübə üzərində psixoloqla işləmək faydalı ola bilər.

Bəzən həyatdakı hadisəni dəyişmək mümkün deyil. Amma həmin hadisənin içimizdə tutduğu yeri dəyişmək mümkündür.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)