Autizm spektri pozuntusu (ASP) olan uşaqlarda nitq gecikməsi ən çox rast gəlinən inkişaf problemlərindən biridir. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, uşağın nitq və kommunikasiya bacarıqlarının formalaşması yalnız neyrobioloji faktorlarla deyil, eyni zamanda erkən sosial qarşılıqlı əlaqə, emosional mühit və valideyn davranış modelləri ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan, sistemli və elmi əsaslara söykənən reabilitasiya proqramları uşağın həm nitq, həm də ümumi inkişaf dinamikasında həlledici rol oynayır.
Uşaqlarda inkişafın mərhələli xarakteri
İnkişaf psixologiyasına əsasən, uşaqlarda bacarıqlar ardıcıl və mərhələli şəkildə formalaşır. İlkin mərhələdə qavrayış (persepsiya), diqqət, imitasiya və davranış tənzimlənməsi kimi əsas funksiyalar inkişaf edir. Uşaq əvvəlcə ətraf mühiti anlamağa, sosial siqnalları (mimika, jestlər, səs tonu) qəbul etməyə başlayır, daha sonra isə bu təcrübə üzərində nitq formalaşır.
Müşahidələrimə əsasən, autizmli uşaqlarda da eyni qanunauyğunluq izlənilir: ilk növbədə anlama (reseptiv dil), davranış və sosial qarşılıqlı əlaqədə irəliləyişlər baş verir, bundan sonra isə ekspressiv nitq – yəni danışıq bacarığı inkişaf etməyə başlayır. Bu səbəbdən nitqin gecikməsi əksər hallarda daha dərin qavrayış və sosial bacarıq çətinliklərinin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Valideyn yanaşmasının və səbrin rolu
Nitq gecikməsi olan uşaqlarla işləyərkən valideynlərin psixoloji yanaşması mühüm amildir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, uşağa təzyiq göstərmək, onu danışmağa məcbur etmək və qısa müddətdə nəticə gözləmək stress reaksiyasını artıraraq öyrənmə prosesini ləngidə bilər.
Mənim təcrübəmə dayanaraq deyə bilərəm ki, ən effektiv yanaşma uşağın hazırkı inkişaf səviyyəsini qəbul etmək, kiçik irəliləyişləri belə müsbət möhkəmləndirmə ilə dəstəkləmək və onunla emosional əlaqəni gücləndirməkdir. Valideynin sakit, davamlı və strukturlaşdırılmış dəstəyi uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsinə və öyrənməyə açıq olmasına şərait yaradır.
Elmi əsaslı reabilitasiya yanaşmaları
Müasir psixososial reabilitasiya proqramları multidissiplinar yanaşmaya əsaslanır və fərdiləşdirilmiş müdaxilə prinsiplərini əhatə edir. Bu proqramlarda aşağıdakı istiqamətlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
* Davranışın modifikasiyası (Applied Behavior Analysis – ABA prinsipləri)
* Nitq və dil terapiyası (reseptiv və ekspressiv dilin inkişafı)
* Sensor inteqrasiya (duyusal-bütünlənmə) məşqləri
* Sosial bacarıqların mərhələli öyrədilməsi
* Valideynlərin psixoedukasiyası və aktiv prosesə cəlb olunması
PRİM Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzində tətbiq olunan proqramlar da məhz bu elmi prinsiplərə əsaslanaraq uşağın fərdi ehtiyaclarına uyğun şəkildə planlaşdırılır və mərhələli şəkildə həyata keçirilir.
Nitq gecikməsi autizmli uşaqlarda geniş yayılmış olsa da, düzgün və vaxtında müdaxilə ilə əhəmiyyətli dərəcədə kompensasiya oluna bilən bir vəziyyətdir. Əsas məqsəd yalnız uşağı danışdırmaq deyil, onun qavrayış, sosial qarşılıqlı əlaqə və davranış bacarıqlarını kompleks şəkildə inkişaf etdirməkdir.
Elmi əsaslara söykənən sistemli reabilitasiya, valideyn səbrinin qorunması və mütəxəssis-valideyn əməkdaşlığı bu prosesin ən effektiv sütunlarıdır. Düzgün qurulmuş yanaşma ilə hər bir uşaq öz potensialına uyğun inkişaf yolu keçə bilər.
Psixoloq M. Almara Ağaqızı
PRİM – “Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi”nin direktoru
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin https://www.instagram.com/almara.melikova.aga_qizi/?igsh=MWJwOW52Y2t4bHVkeA%3D%3D instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)
