Son illərdə Azərbaycanda kirayə mənzil bazarında müşahidə olunan qiymət artımı ailə büdcəsinə təsir edən əsas iqtisadi amillərdən birinə çevrilib. Xüsusilə böyük şəhərlərdə, əsasən də Bakıda kirayə qiymətlərinin yüksəlməsi minlərlə ailənin aylıq xərclərinin əhəmiyyətli hissəsinin yaşayış sahəsinə yönəlməsinə səbəb olur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, kirayə bazarında baş verən dəyişikliklər təkcə mənzil sektoruna deyil, ümumilikdə əhalinin sosial rifahına və istehlak davranışlarına birbaşa təsir göstərir.

Aparılan müşahidələr göstərir ki, son illərdə paytaxtda və iri şəhərlərdə kirayə mənzillərə tələbatın artması qiymətlərin yüksəlməsini sürətləndirib. Əhalinin regionlardan şəhərlərə axını, tələbə sayının artması, yeni ailələrin formalaşması və iş imkanlarının əsasən böyük şəhərlərdə cəmləşməsi kirayə bazarında qiymət artımını şərtləndirən əsas amillər sırasındadır.

İqtisadçıların fikrincə, hazırda bir çox ailələr aylıq gəlirlərinin mühüm hissəsini kirayə ödənişlərinə sərf edir. Xüsusilə aşağı və orta gəlirli ailələr üçün mənzil xərcləri ailə büdcəsinin ən ağır yük istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bir sıra hallarda kirayə haqqı ailənin ümumi gəlirinin üçdəbirindən, hətta bəzi hallarda yarısından çoxunu təşkil edir. Bu isə digər vacib istiqamətlərə ayrılan vəsaitin azalmasına səbəb olur.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, kirayə xərclərinin yüksək olması ailələrin qida, səhiyyə, təhsil və yığım imkanlarına birbaşa təsir göstərir. Aylıq gəlirin böyük hissəsi mənzil xərclərinə yönəldikdə ailələrin gündəlik maliyyə planlaması çətinləşir və qənaət imkanları məhdudlaşır. Xüsusilə gənc ailələr və tələbələr kirayə bazarındakı qiymət artımından daha çox təsirlənən sosial qruplar hesab olunur.

Statistik müşahidələr göstərir ki, paytaxtın mərkəzi ərazilərində kirayə qiymətləri şəhər kənarı ilə müqayisədə daha yüksəkdir. Nəqliyyat imkanları, metro stansiyalarına yaxınlıq, infrastruktur və sosial obyektlərin yerləşməsi qiymətlərin formalaşmasına təsir edən əsas amillərdəndir. Bu səbəbdən bir çox ailələr daha münasib qiymətli mənzil tapmaq üçün şəhərətrafı ərazilərə üz tuturlar. Lakin bu da əlavə nəqliyyat xərclərinin yaranmasına gətirib çıxarır.

Kirayə bazarındakı qiymət dəyişikliklərinə təsir edən digər mühüm amillərdən biri daşınmaz əmlak bazarındakı ümumi aktivlikdir. Mənzil satış qiymətlərinin artması kirayə haqlarına da təsir göstərir. Eyni zamanda tikinti sektorundakı dəyişikliklər, yeni yaşayış komplekslərinin istifadəyə verilməsi və ipoteka bazarındakı vəziyyət də kirayə sektorunun dinamikasına təsir edən faktorlar hesab olunur.

Ekspertlərin sözlərinə görə, mövsümi faktorlar da kirayə bazarında qiymət dəyişikliklərinə səbəb olur. Xüsusilə yay aylarının sonu və payız mövsümündə tələbələrin Bakıya axını kirayə mənzillərə tələbi artırır və qiymətlərdə müvəqqəti yüksəliş müşahidə olunur. Turizm mövsümündə isə günlük kirayə bazarının aktivləşməsi uzunmüddətli kirayə mənzillərin sayına təsir edə bilir.

Sosial ekspertlər hesab edirlər ki, kirayə bazarında qiymətlərin sabitləşdirilməsi üçün yaşayış fondunun genişləndirilməsi və əlçatan mənzil proqramlarının artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə gənc ailələr üçün güzəştli mənzil layihələrinin genişləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə kirayə bazarındakı təzyiqi azalda bilər.

Maliyyə mütəxəssisləri ailələrə gəlir və xərclər arasında balansın qorunması üçün kirayə seçimində maliyyə imkanlarını düzgün qiymətləndirməyi tövsiyə edirlər. Büdcənin böyük hissəsinin yalnız mənzil xərclərinə yönəldilməsi digər vacib ehtiyacların qarşılanmasında çətinlik yarada bilər. Buna görə də ailələrin maliyyə planlaması zamanı kirayə xərclərinin gəlirlərə uyğun şəkildə hesablanması vacib hesab olunur.

Ümumilikdə aparılan təhlillər göstərir ki, kirayə bazarı Azərbaycanda ailə büdcəsinə ən çox təsir edən sahələrdən birinə çevrilib. Xüsusilə şəhərləşmənin sürətlənməsi, mənzilə tələbatın artması və yaşayış xərclərinin yüksəlməsi kirayə sektorunu sosial-iqtisadi baxımdan strateji sahələrdən biri halına gətirib. Ekspertlər hesab edirlər ki, gələcək illərdə mənzil bazarında tarazlığın qorunması və əhalinin mənzil əlçatanlığının artırılması ailələrin maliyyə rifahının gücləndirilməsində mühüm rol oynayacaq.

İlahə Atəş