Müasir dövr elmin, texnologiyanın və rəqəmsal inkişafın sürətlə dəyişdiyi bir mərhələdir. İnsanlıq tarix boyu müxtəlif elmi kəşflərlə inkişaf etmiş, yeni texnologiyalar vasitəsilə həyatını daha rahat və təhlükəsiz etməyə çalışmışdır. Əgər ötən əsrlərdə sənaye inqilabı cəmiyyətin həyat tərzini dəyişmişdisə, XXI əsrdə bu missiyanı süni intellekt həyata keçirir. Bu gün dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri məhz süni intellekt texnologiyalarına üstünlük verir, gələcəyin iqtisadi və sosial modelini bu sistemlər üzərində qurmağa çalışırlar. Çünki artıq aydın görünür ki, gələcəyin dünyasında üstünlüyü yalnız təbii sərvətlər deyil, texnoloji bilik və rəqəmsal imkanlar müəyyən edəcəkdir.

Süni intellekt insan düşüncə fəaliyyətini təqlid edən, öyrənən, analiz edən və qərar qəbul edə bilən texnoloji sistemlərin ümumi adıdır. Bu sistemlər böyük informasiya bazasını qısa müddətdə emal edir, insanın edə bilmədiyi mürəkkəb hesablamaları yerinə yetirir və müxtəlif sahələrdə dəqiq nəticələr təqdim edir. Əvvəllər yalnız elmi fantastika filmlərində gördüyümüz robotlar, ağıllı proqramlar və avtomatlaşdırılmış sistemlər artıq həyatımızın gündəlik reallığına çevrilmişdir. Mobil telefonlardan istifadə etdiyimiz tətbiqlər, sosial şəbəkələrdə qarşımıza çıxan tövsiyələr, internet axtarış sistemləri və hətta elektron bank xidmətləri belə süni intellektin fəaliyyət nümunələridir.

Müasir dövrdə süni intellektin ən geniş tətbiq olunduğu sahələrdən biri səhiyyədir. Tibbdə bu texnologiyanın imkanları insan həyatının qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Süni intellekt xəstəliklərin erkən diaqnostikasını həyata keçirir, tibbi analizləri sürətləndirir və həkimlərə daha düzgün qərar verməyə kömək edir. Dünyanın inkişaf etmiş klinikalarında artıq robot-cərrahiyyə sistemləri tətbiq olunur. Bu isə əməliyyatların daha dəqiq aparılmasına və insan səhvlərinin minimuma endirilməsinə şərait yaradır. Gələcəkdə süni intellektin səhiyyədə daha geniş yayılması insanların ömür uzunluğunun artmasına və tibbi xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Təhsil sahəsində də süni intellekt mühüm dəyişikliklər yaradır. Ənənəvi təhsil modeli tədricən rəqəmsal platformalarla əvəz olunur. Müasir proqramlar şagird və tələbələrin bilik səviyyəsini müəyyən edir, onların zəif və güclü tərəflərini analiz edərək fərdi tədris sistemi formalaşdırır. Bu isə təhsilin daha çevik və effektiv təşkilinə imkan verir. Xüsusilə distant təhsilin inkişafı süni intellektin imkanlarını daha da aktuallaşdırmışdır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, müəllimin rolu yenə də əvəzolunmazdır. Texnologiya informasiya verə bilər, amma insanın mənəvi dünyasını formalaşdırmaq, tərbiyə vermək və şəxsiyyət yetişdirmək yalnız müəllim və ailənin missiyası olaraq qalır.

Süni intellekt iqtisadiyyatın inkişafında da mühüm rol oynayır. Müasir şirkətlər istehsal proseslərini avtomatlaşdırır, robotlaşdırılmış idarəetmə sistemlərindən istifadə edir və bunun nəticəsində daha az vaxt və maliyyə sərf etməklə yüksək məhsuldarlıq əldə edirlər. Bank sektoru, logistika, kənd təsərrüfatı və sənaye müəssisələri artıq süni intellekt texnologiyalarından geniş istifadə edir. Xüsusilə böyük məlumat bazalarının analizində bu sistemlərin rolu əvəzsizdir. Bu baxımdan süni intellekt iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilmişdir.

Bununla yanaşı, süni intellekt əmək bazarında ciddi dəyişikliklər yaradır. Bir sıra peşələr avtomatlaşdırma nəticəsində aktuallığını itirir. Kassir, operator, bəzi texniki xidmət sahələri və sadə idarəetmə işləri artıq proqramlar və robot sistemlər tərəfindən yerinə yetirilir. Bu isə müəyyən mənada işsizlik problemini artırır. Lakin digər tərəfdən yeni peşələr meydana gəlir. Proqramlaşdırma, rəqəmsal idarəetmə, kibertəhlükəsizlik, data analitikası və süni intellekt mühəndisliyi kimi sahələr gələcəyin ən perspektivli peşələri hesab olunur. Buna görə də müasir gənclər yalnız ənənəvi biliklərlə kifayətlənməməli, texnoloji yeniliklərə uyğun bacarıqlar əldə etməlidirlər.

Süni intellektin cəmiyyətə təsiri yalnız iqtisadi və texnoloji sahələrlə məhdudlaşmır. Bu texnologiya insanların düşüncə tərzinə, ünsiyyət formasına və hətta mənəvi dəyərlərinə də təsir göstərir. Sosial şəbəkələrdə təqdim olunan məlumatların əksəriyyəti süni intellekt vasitəsilə idarə olunur. İnsanların maraq dairəsi, gündəlik davranışları və seçimləri analiz edilir, onlara uyğun informasiya təqdim olunur. Bu isə müəyyən hallarda insan psixologiyasına təsir göstərərək manipulyasiya təhlükəsi yaradır. Xüsusilə yanlış məlumatların sürətlə yayılması və informasiya müharibələrinin genişlənməsi müasir dövrün ciddi problemlərindən biridir.

Digər mühüm məsələlərdən biri də etik problemlərdir. Süni intellektin həddindən artıq inkişafı gələcəkdə insan amilinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Alimlər hesab edirlər ki, texnologiyanın nəzarətsiz inkişafı müəyyən təhlükələr yarada bilər. Buna görə də süni intellektin istifadəsi beynəlxalq hüquq normaları və etik prinsiplərlə tənzimlənməlidir. İnsan hüquqları, şəxsi məlumatların qorunması və informasiya təhlükəsizliyi bu sahədə əsas prioritetlərdən biri olmalıdır.

Azərbaycan da süni intellekt və rəqəmsal inkişaf istiqamətində mühüm addımlar atır. Son illərdə ölkəmizdə elektron hökumət sisteminin genişləndirilməsi, rəqəmsal xidmətlərin artırılması və innovativ layihələrin həyata keçirilməsi bunun bariz nümunəsidir. Dövlət səviyyəsində qəbul olunan proqramlar göstərir ki, Azərbaycan gələcəyin texnoloji inkişaf prosesində fəal iştirak etməyə çalışır. Gənclərin informasiya texnologiyalarına marağının artırılması və rəqəmsal savadlılığın inkişaf etdirilməsi də bu istiqamətdə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə etibarilə demək olar ki, süni intellekt bəşəriyyətin gələcəyini müəyyən edən ən mühüm texnoloji yeniliklərdən biridir. Bu texnologiya insan həyatını asanlaşdırır, iqtisadi inkişafı sürətləndirir və yeni imkanlar yaradır. Lakin onun yaratdığı risklər və təhlükələr də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Əsas məqsəd süni intellekti insanlığın rifahı naminə düzgün istiqamətləndirmək, texnologiya ilə mənəvi dəyərlər arasında tarazlığı qorumaqdır. Çünki gələcəyin güclü cəmiyyəti yalnız texnologiya üzərində deyil, həm də yüksək mənəviyyat, elm və humanizm prinsipləri əsasında qurulmalıdır.

Filoloq Venera Əkbərova