Bu gün insanın ən böyük paradokslarından biri budur:

Ətrafımızda əvvəlkindən daha çox insan var, amma özümüzü daha çox tənha hiss edə bilirik.

Telefonumuzda yüzlərlə ad, sosial şəbəkələrdə minlərlə əlaqə, hər an yazışa biləcəyimiz insanlar var.

Amma bəzən ən şəxsi fikrimizi, qorxumuzu, münasibət problemimizi və hətta heç kimə demədiyimiz hissimizi bir insana deyil, süni intellektə danışırıq.

Niyə?

Çünki AI bizi mühakimə etmir.

Sözümüzü kəsmir.

İncimir.

Yorulmur.

Bizdən qarşılıq gözləmir.

Sadəcə dinləyir və cavab verir.

Bu, ilk baxışda rahatlıqdır.

Amma bəlkə də daha böyük bir sual verməyin vaxtıdır:

Əgər bizi həmişə rahat şəkildə “anlayan” bir sistemə öyrəşsək, canlı insan münasibətlərinin mürəkkəbliyinə dözmək qabiliyyətimizə nə olacaq?

İnsan münasibəti niyə çətindir?

Çünki həqiqi münasibətdə iki ayrı dünya qarşılaşır.

Sizin hissləriniz var. Qarşınızdakı insanın da hissləri var.

Sizin ehtiyaclarınız var. Onun da ehtiyacları var.

Bəzən siz haqlısınız, bəzən o.

Bəzən sizi anlamır.

Bəzən siz onu anlamırsınız.

Bəzən ən yaxın insanınız belə sizə eşitmək istəmədiyiniz bir həqiqəti deyir.

Məhz bu çətinliklər insanı emosional olaraq inkişaf etdirir.

Biz münasibətlərdə gözləməyi, dinləməyi, sərhəd qoymağı, güzəşt etməyi, fikir ayrılığına dözməyi və öz emosiyalarımızı tənzimləməyi öyrənirik.

AI ilə münasibətdə isə bütün bunların böyük hissəsi yoxdur.

O, sizin qarşınızda öz ehtiyacları ilə dayanmır.

O, sizdən anlayış gözləmir.

O, sizdən emosional məsuliyyət tələb etmir.

Və məhz buna görə onunla danışmaq çox asan ola bilər.

Elm nə deyir?

Bu məsələ artıq yalnız fəlsəfi müzakirə deyil.

MIT və OpenAI tərəfindən 981 nəfərin iştirakı ilə aparılmış araşdırmada AI ilə ünsiyyətin tənhalıq, sosial davranış və emosional asılılıqla əlaqəsi araşdırılıb.

Nəticələr göstərib ki, daha intensiv chatbot istifadəsi daha yüksək tənhalıq və emosional asılılıq göstəriciləri, eləcə də insanlarla daha az ünsiyyətlə əlaqəli olub.

Lakin burada elmi baxımdan vacib bir nüans var:

Bu nəticə AI-nin tənhalığa səbəb olduğunu sübut etmir.

Sadəcə bu hadisələr arasında əlaqə olduğunu göstərir.

Və bəlkə də ən maraqlı sual elə budur:

AI bizi tənha edir, yoxsa tənha olduğumuz üçün AI-yə daha çox yaxınlaşırıq?

Bəlkə də cavab hər ikisinin bir-birini gücləndirdiyi daha mürəkkəb bir dövrədədir.

AI bizi insandan uzaqlaşdıra bilərmi?

2026-cı ildə yayımlanan yeni bir preprint araşdırması daha bir maraqlı ehtimala diqqət çəkir.

Araşdırmada 28 gün ərzində AI ilə emosional söhbətlərin insanın sonrakı dəstək seçimlərinə təsiri izlənilib.

Nəticədə insan dəstəyinə üstünlük vermənin 10,3% azaldığı, AI dəstəyinə üstünlük vermənin isə 11,6% artdığı müşahidə olunub.

Bu nəticə hələ yekun elmi nəticə deyil. Tədqiqat peer-review prosesindən keçməyib.

Amma bu rəqəmlər bizə çox vacib bir sual verir:

İnsan rahat olduğu münasibətə öyrəşdikcə, çətin, amma real münasibətlərdən uzaqlaşa bilərmi?

Bu suala bu gün qəti cavab vermək hələ tezdir.

Amma sualı vermək artıq gec deyil.

Çünki insan yalnız “başa düşülmək” istəmir

İnsanın daha dərin ehtiyacı var.

İnsan əlaqə istəyir.

Sizin qarşınızda həqiqətən hiss edən, düşünən, bəzən sizinlə razılaşmayan başqa bir insanın olmasını istəyir.

Bir baxış.

Bir toxunuş.

Bir sükut.

Bir qucaq.

Bəzən heç bir sözün kifayət etmədiyi an.

Bunları AI təqlid edə bilər.

Amma yaşaya bilməz.

Bəs AI-dan istifadə etməməliyik?

Əlbəttə ki, xeyr.

Problem texnologiyada deyil.

Problem onun münasibətin yerini tutmasındadır.

AI fikirlərimizi sistemləşdirməyə, özümüzü ifadə etməyə, məlumat əldə etməyə və hətta çətin söhbətə hazırlaşmağa kömək edə bilər.

Amma əgər hər dəfə narahat olanda insana deyil, ekrana müraciət etməyə başlayırıqsa, burada dayanıb özümüzə bir sual verməliyik:

“Mən həqiqətən rahatlıq axtarıram, yoxsa əlaqədən qaçıram?”

Bu ikisi eyni şey deyil.

Gələcəyin əsas sualı

Bəlkə də gələcəkdə əsas sual:

“AI insanı əvəz edəcəkmi?”

olmayacaq.

Əsas sual daha dərin olacaq:

“İnsan özü canlı münasibətlərin mürəkkəbliyinə ehtiyac duymamağa başlayacaqmı?”

Çünki mükəmməl münasibət yoxdur.

Həqiqi münasibət həmişə bir qədər çətindir.

Orada fikir ayrılığı var.

Orada gözləmək var.

Orada incimək və bağışlamaq var.

Orada sərhədlər var.

Orada məsuliyyət var.

Orada dəyişmək məcburiyyəti var.

Amma bütün bunlarla birlikdə həyat var.

AI bizə özümüzü daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

Amma insan olmağı biz yenə də insanlarla münasibətdə öyrənirik.

Bəlkə də süni intellekt dövründə insan üçün ən vacib bacarıq texnologiyadan uzaqlaşmaq deyil.

Ən vacib bacarıq –  texnologiyanın içində belə insan olaraq qalmaqdır.

Şərafət Şirinli

Klinik psixoloq, EMDR terapevt, ailə psixoloqu

“Rebrain Academy”nin rəhbəri