Son illər ölkəmizdə azyaşlı və yeniyetmələrin motosiklet, moped və digər iki təkərli nəqliyyat vasitələrindən istifadəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Təəssüf ki, bununla paralel olaraq qəzaların, xəsarətlərin və hətta ölüm hallarının sayı da artır. Bu hadisələr baş verdikdə diqqət əsasən sürücünün səhvinə və ya yol hərəkəti qaydalarının pozulmasına yönəlir. Halbuki məsələnin daha dərindən araşdırılması göstərir ki, bir çox hallarda problemin kökündə valideyn nəzarətinin zəifliyi və məsuliyyət çatışmazlığı dayanır.

Risk hissi niyə yeniyetmələrdə tam formalaşmır?

Psixologiya sahəsində aparılan araşdırmalar göstərir ki, yeniyetməlik dövründə insan beyninin qərarvermə və riskləri qiymətləndirmə ilə bağlı hissələri hələ tam inkişaf etməmiş olur. Buna görə də yeniyetmələr təhlükəni böyüklər qədər düzgün qiymətləndirə bilmir, ani emosiyalar və həyəcan axtarışı ilə hərəkət etməyə daha meyilli olurlar.

Məhz bu səbəbdən sürət həvəsi, dostlar qarşısında özünü göstərmək istəyi və ya macəra hissi onların təhlükəli davranışlar sərgiləməsinə səbəb ola bilir. Belə hallarda əsas qoruyucu mexanizm valideyn nəzarəti və düzgün istiqamətləndirmədir.

“Hamıda var, mənim uşağımda niyə olmasın?”

Bir çox valideyn övladının istəklərini yerinə yetirməyi sevginin göstəricisi hesab edir. Lakin hər istəyi həyata keçirmək uşağın mənafeyinə xidmət etmir. Bəzən valideynlər övladlarının təkidinə dözməyərək onlara yaşlarına uyğun olmayan motosiklet və ya moped alırlar.

Burada əsas sual budur: Uşaq həmin nəqliyyat vasitəsini idarə etmək üçün kifayət qədər məsuliyyətli və hazırlıqlıdırmı?

Valideynlərin bir hissəsi təhlükəni dərk etsə də, “bir şey olmaz”, “ehtiyatlı sürər” kimi düşüncələrlə riskləri kiçiltməyə çalışır. Təcrübə göstərir ki, ağır nəticələr doğuran hadisələrin əksəriyyəti də məhz bu yanaşmadan sonra baş verir.

Nəzarətsiz azadlıq təhlükə yaradır

Uşaqlara müstəqillik vermək onların inkişafı üçün vacibdir. Lakin müstəqillik nəzarətsizlik demək deyil. Xüsusilə həyat və sağlamlıq riski yaradan məsələlərdə valideynlər sərhədlər qoymağı bacarmalıdır.

Yeniyetmənin motosiklet sürmək istəməsi normal ola bilər. Ancaq onun yol hərəkəti qaydalarını bilmədən, qoruyucu vasitələrdən istifadə etmədən və ya uyğun yaş həddinə çatmadan nəqliyyat vasitəsini idarə etməsi ciddi təhlükə yaradır.

Valideyn davranışı uşağa nümunə olur

Uşaqların davranışlarının formalaşmasında ən böyük rol ailəyə məxsusdur. Əgər valideyn özü təhlükəsizlik qaydalarına laqeyd yanaşırsa, kəmər taxmırsa, yol hərəkəti qaydalarını pozursa və ya riskli davranışları normal qəbul edirsə, uşaq da bunu adi hal kimi qəbul etməyə başlayır.

Valideynlər unutmamalıdır ki, uşaqlar deyilənlərdən daha çox gördüklərini təkrarlayırlar.

Qəzadan sonra peşman olmaq gec ola bilər

Motosiklet qəzaları çox vaxt avtomobil qəzalarından daha ağır nəticələrə səbəb olur. Bir neçə saniyəlik ehtiyatsızlıq ömür boyu davam edən fiziki və psixoloji travmalarla nəticələnə bilər.

Qəza keçirən yeniyetmələrdə uzunmüddətli qorxu, təşviş, özünəinam itkisi və travma sonrası stress pozuntuları müşahidə oluna bilər. Ağır hallarda isə ailələr övlad itkisi ilə üzləşə bilirlər ki, bunun yaratdığı psixoloji ağrı illərlə davam edir.

Valideynlər nə etməlidirlər?

Uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun qərarlar verməlidirlər;

Motosiklet və moped istifadəsi ilə bağlı riskləri açıq şəkildə izah etməlidirlər;

Təhlükəsizlik qaydalarına əməl olunmasına ciddi nəzarət etməlidirlər;

Öz davranışları ilə müsbət nümunə göstərməlidirlər;

Uşaqların təhlükəli davranışlarını “cəsarət” və ya “kişilik” kimi qiymətləndirməməlidirlər.

Motosiklet qəzaları təkcə yol problemi deyil, həm də tərbiyə və məsuliyyət məsələsidir. Uşaqlar hər zaman verdikləri qərarların nəticələrini tam qiymətləndirə bilmirlər. Məhz buna görə valideynlərin üzərinə daha böyük məsuliyyət düşür.

Övladlarımızı sevmək onların hər istəyini yerinə yetirmək deyil, lazım gəldikdə “yox” deməyi bacarmaqdır. Bəzən valideyn tərəfindən qoyulan bir məhdudiyyət gələcəkdə bir həyatın xilas olmasına səbəb ola bilər.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

 (Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)