Sevgi çox vaxt izahı çətin olan, hisslər və emosiyalar üzərində qurulan sirli bir duyğu kimi qəbul edilir. İnsanlar bir-birinə niyə bağlanır, bəzi münasibətlər hansı səbəbdən uzun illər davam edir, bəziləri isə zamanla niyə zəifləyir? Bu sualların cavabını yalnız psixologiyada deyil, riyaziyyatda da axtaran alimlər var.

Fransanın Lion Universitetinin professoru Loran Pujo-Menjuə və müxtəlif ölkələrdən olan tədqiqatçılar uzun illərdir insan münasibətlərində baş verən dəyişiklikləri riyazi modellər vasitəsilə araşdırırlar. Onların məqsədi sevginin necə yaranacağını və ya kimin kimə aşiq olacağını hesablamaq deyil. Araşdırmalar daha çox münasibətlərin zamanla necə dəyişdiyini, hansı amillərin tərəfdaşları bir-birinə yaxınlaşdırdığını və hansı halların onları uzaqlaşdırdığını anlamağa yönəlib.

Alimin fikrincə, sevginin davamlılığı üçün möcüzəvi bir vasitə və ya hər kəsə uyğun olan gizli düstur yoxdur. Bununla belə, münasibətlərdə müəyyən davranış və emosional qanunauyğunluqları müşahidə etmək mümkündür.

Riyazi modellər insan münasibətlərinə necə tətbiq edildi?

Münasibətlərin riyazi üsullarla öyrənilməsi ideyası əvvəlcə insan davranışından deyil, biologiyadan yaranıb. Alimlər uzun müddət müxtəlif canlı növlərinin sayındakı dəyişiklikləri, populyasiyaların artımını və canlılar arasındakı qarşılıqlı əlaqələri tənliklər vasitəsilə izah etməyə çalışıblar.

Məsələn, bəzi riyazi modellər müəyyən növlərin zamanla necə çoxaldığını, digərlərinin isə hansı şəraitdə azaldığını göstərmək üçün hazırlanıb. Sonradan tədqiqatçılar belə yanaşmaların insan münasibətlərindəki emosional dəyişiklikləri anlamaqda da faydalı ola biləcəyini düşünüblər.

Bu modellər konkret insanın gələcək həyat yoldaşının kim olacağını müəyyən edə bilməz. Ancaq münasibətlərdə yaranan yaxınlığın və uzaqlaşmanın hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini təhlil etməyə imkan verir.

Başqa sözlə, riyaziyyat “kimlə xoşbəxt olacaqsınız?” sualına cavab vermir. Lakin “nə üçün bəzi cütlüklər çətinliklərə baxmayaraq birlikdə qalır, digərləri isə zamanla bir-birindən uzaqlaşır?” sualını araşdırmağa kömək edir.

Hər münasibətin bir dözümlülük sərhədi var

Tədqiqatlarda diqqət çəkən anlayışlardan biri münasibətin “kritik həddi”dir. Bu, tərəfdaşlar arasındakı emosional bağın və qarşılıqlı müsbət münasibətin müəyyən minimum səviyyəsini ifadə edir.

Əgər sevgi, diqqət, etibar və qarşılıqlı dəstək uzun müddət zəifləyərsə, münasibət tədricən sabitliyini itirə bilər. Bu, hər mübahisənin ayrılığa gətirib çıxarması demək deyil. Əsas məsələ mənfi emosiyaların nə qədər davam etməsi və tərəfdaşların yenidən bir-birinə yaxınlaşa bilib-bilməməsidir.

Münasibətlərin tədqiqi sahəsində tanınmış psixoloqlardan biri olan Con Qottman da cütlüklərin davranışlarını sistemli şəkildə araşdırıb. O, tərəfdaşların söhbətləri zamanı verdikləri reaksiyaları, emosional münasibətlərini və münaqişə zamanı davranışlarını müşahidə edib.

Bu məlumatlar əsasında münasibətin gələcək inkişafı ilə bağlı müəyyən ehtimallar irəli sürülüb. Araşdırmalar göstərib ki, cütlüyün taleyini yalnız mübahisələrin sayı müəyyən etmir. Tərəfdaşların gərginlikdən sonra yenidən anlaşma və yaxınlıq yarada bilməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Mübahisədən sonra nə baş verir?

Müasir yanaşmalarda münasibətlər yalnız münaqişə anında deyil, mübahisədən sonrakı dövrdə də qiymətləndirilir.

İki insanın fikir ayrılığı yaşaması normaldır. Hətta sağlam münasibətlərdə belə, müxtəlif baxışlar və narazılıqlar ortaya çıxa bilər. Əsas məsələ mübahisənin olub-olmaması deyil, onun necə idarə edilməsidir.

Tərəfdaşlar inciklikdən sonra danışa, bir-birini dinləyə və emosional əlaqəni bərpa edə bilirlərsə, münasibətin dayanıqlılığı daha yüksək ola bilər. Əksinə, hər münaqişədən sonra susqunluq, uzaqlaşma və həll olunmamış narazılıqlar yaranarsa, zaman keçdikcə emosional məsafə arta bilər.

Bəzi riyazi modellərdə insanların hadisələrə dərhal deyil, müəyyən vaxt keçdikdən sonra verdiyi reaksiyalar da nəzərə alınır. İnsan bəzən mübahisə zamanı deyil, sonradan yaşananları təhlil etdikcə daha çox əsəbiləşə və ya əksinə, vəziyyətə daha sakit yanaşa bilər.

Bu səbəbdən düşünmək üçün verilən vaxt münasibətə fərqli təsir göstərə bilər. Bəzi hallarda fasilə emosiyaların sakitləşməsinə kömək edir, bəzi hallarda isə problemlərin uzun müddət düşünülməsi gərginliyi daha da artırır.

Münasibətin davamlılığına təsir edən əsas amillər

Tədqiqatçılar münasibətlərin inkişafında bir-biri ilə əlaqəli bir neçə vacib amili ön plana çıxarırlar:

tərəfdaşlar arasındakı qarşılıqlı maraq və emosional cazibə;

zaman keçdikcə hisslərin dəyişməsi və gündəlik həyatın münasibətə təsiri;

hər bir insanın qarşı tərəfin emosiyalarına verdiyi cavab;

diqqət, qayğı və dəstəyin qarşılıqlı şəkildə göstərilməsi;

çətin vəziyyətlərdən sonra əlaqəni yenidən bərpa etmək bacarığı

Bu amillər birlikdə münasibətin xarici təzyiqlərə nə dərəcədə davamlı olmasına təsir edir.

İş yükü, maddi çətinliklər, xəstəlik, uşaqların qayğısı, yorğunluq və həyatdakı gözlənilməz dəyişikliklər hər bir ailənin qarşılaşa biləcəyi vəziyyətlərdir. Belə dövrlərdə münasibətin gücü yalnız hisslərin mövcudluğu ilə deyil, tərəfdaşların bir-birinə necə yanaşması ilə də müəyyən olunur.

Sevgi “kərpic ev” kimi qurulmalıdır

Loran Pujo-Menjuə münasibətləri məşhur “Üç donuzbalası” nağılındakı evlərə bənzədir. Onun fikrincə, həyat hər zaman münasibətlərin qarşısına yeni çətinliklər çıxaracaq.

Bəzən bu çətinlik stress, bəzən maddi problemlər, bəzən xəstəlik, iş yükü və ya ailə məsuliyyətləri şəklində ortaya çıxacaq. Münasibətin gələcəyi isə həmin çətinliklər qarşısında nə qədər möhkəm qalmasından asılı olacaq.

Saman ev ilk çətinlikdə dağıla bilər. Kərpic ev isə daha möhkəm təməl üzərində qurulduğu üçün müxtəlif sınaqlara daha davamlı olur.

Münasibətlərdə də etibar, qarşılıqlı hörmət, açıq ünsiyyət və emosional dəstək həmin möhkəm təməli yaradır. Sevgi yalnız xoş günlərdə deyil, çətin dövrlərdə də qorunursa, münasibətin davamlılığı artır.

Gələcəkdə münasibətlər üçün “emosional GPS” yaradıla bilər

Tədqiqatçılar gələcəkdə riyazi modelləri süni intellekt texnologiyaları ilə birləşdirməyi nəzərdən keçirirlər. Məqsəd münasibətlərdə yaranan mənfi dəyişiklikləri erkən mərhələdə müəyyən edə biləcək sistemlərin hazırlanmasıdır.

Belə bir sistem cütlüyün hansı istiqamətdə irəlilədiyini göstərən “münasibət xəritəsi” kimi fəaliyyət göstərə bilər. O, tərəfdaşlar arasındakı uzaqlaşmanın artdığını və ya emosional bağın zəiflədiyini müəyyən etməyə yardımçı ola bilər.

Bu yanaşmanı münasibətlər üçün GPS naviqatoruna bənzətmək mümkündür. GPS insanın hazırda harada olduğunu və hansı istiqamətdə hərəkət etdiyini göstərir. Riyazi model də münasibətin mövcud vəziyyətini təhlil edərək gələcəkdə yarana biləcək risklər barədə müəyyən siqnallar verə bilər.

Lakin alimlər vurğulayırlar ki, heç bir proqram və ya tənlik insan münasibətlərinin gələcəyini tam dəqiqliklə müəyyən edə bilməz.

Tənliklər istiqaməti göstərə bilər, münasibəti isə insanlar qurur

İnsan münasibətləri yalnız rəqəmlərdən və hesablamalardan ibarət deyil. Hər bir insanın xarakteri, keçmiş təcrübəsi, dəyərləri, yaşadığı mühit və mədəni xüsusiyyətləri münasibətə təsir göstərir.

Mövcud tədqiqatların bir hissəsi müəyyən cəmiyyətlərdən əldə edilən məlumatlara əsaslandığı üçün nəticələr bütün ölkələr və mədəniyyətlər üçün eyni şəkildə keçərli olmaya bilər.

Riyazi modellər müəyyən davranış meyillərini göstərsə də, sevginin taleyini təkbaşına həll etmir. Münasibətin gələcəyi hər iki tərəfin bir-birini anlamağa, dinləməyə, dəstəkləməyə və əlaqəni qorumağa nə qədər hazır olmasından asılıdır.

Tənliklər münasibətdə hansı risklərin yarana biləcəyini göstərə bilər. Amma münasibəti gücləndirən qərarları yenə də insanlar verir.

Bəlkə də sevginin də müəyyən riyaziyyatı var. Ancaq onun ən vacib düsturu rəqəmlərdən deyil, qarşılıqlı hörmət, etibar, anlayış və hər gün yenidən seçilən bağlılıqdan ibarətdir.