Son zamanlar ətrafımızda tez-tez eyni mənzərə ilə qarşılaşırıq: insanlar yorğundur, səbirsizdir, kiçik məsələlərə belə əsəbiləşirlər və əvvəllər zövq aldıqları işləri görməyə həvəs tapmırlar. Səhər yuxudan oyanmaq çətin gəlir, gün ərzində heç nəyə enerji qalmır, axşam isə insan yalnız uzanıb dincəlmək istəyir.
Bəzən bunu “tənbəllik”, “iradəsizlik” və ya “həyatdan bezmək” kimi qiymətləndiririk. Halbuki insanın davranışındakı bu dəyişikliklərin arxasında daha mürəkkəb psixoloji səbəblər dayana bilər.
İnsan həmişə fiziki iş gördüyü üçün yorulmur. Bəzən beynin və emosiyaların da istirahətə ehtiyacı olur.
Yorğunluq həmişə yuxusuzluqdan yaranmır
İnsan gecə kifayət qədər yatdığı halda özünü səhərdən yorğun hiss edə bilər. Çünki fiziki yuxu ilə psixoloji istirahət eyni şey deyil.
Gün ərzində davamlı məsuliyyət daşımaq, problemləri düşünmək, işdə və ailədə gözləntiləri qarşılamağa çalışmaq, daim nəyinsə çatışmadığını hiss etmək beynin uzun müddət gərgin vəziyyətdə qalmasına səbəb ola bilər.
Belə insan bədənini dincəltdiyi halda beynini dincəldə bilmir.
Məsələn, işdən sonra evə gələn insan televizora baxır və ya telefonla vaxt keçirir, amma beynində sabah görəcəyi işləri, ailə problemlərini, maddi məsələləri və digər narahatlıqları düşünməyə davam edir. Nəticədə fiziki olaraq hərəkətsiz olsa da, emosional baxımdan istirahət etmir.
İnsan niyə daha tez aqressivləşir?
Aqressiya hər zaman qarşı tərəfə nifrətdən və ya pis niyyətdən yaranmır. Bəzən aqressiv reaksiya insanın yığılmış gərginliyinin ifadə forması olur.
Davamlı stress yaşayan insanın səbr həddi aşağı düşə bilər. Normal vəziyyətdə əhəmiyyət vermədiyi bir söz, səs və ya davranış onu qıcıqlandıra bilər.
Bu səbəbdən bəzən insan özündən də soruşur:
“Əvvəllər buna niyə əsəbiləşmirdim?”
Çünki məsələ yalnız həmin hadisə olmaya bilər. O hadisə sadəcə günlər, həftələr və ya aylar ərzində yığılan gərginliyin üzə çıxmasına səbəb ola bilər.
Xüsusilə insan öz emosiyalarını uzun müddət ifadə etmədikdə, “hamısına dözməliyəm” düşüncəsi ilə yaşadıqda və daim öz ehtiyaclarını ikinci plana keçirdikdə daxili gərginlik başqa formada – əsəbilik, səbirsizlik və tez qıcıqlanma şəklində ortaya çıxa bilər.
“Heç nəyə həvəsim yoxdur” – bu, tənbəllikdirmi?
Motivasiya itkisi də çox vaxt yanlış anlaşılır.
İnsan bir müddət əvvəl həvəslə etdiyi işləri indi təxirə salırsa, bu, avtomatik olaraq onun tənbəl olması demək deyil. Bəzən insanın enerjisi o qədər azalır ki, ən sadə iş belə onun üçün böyük yük kimi görünür.
Burada mühüm bir fərq var: insan bir işi etmək istəmir, yoxsa onu etməyə emosional gücü çatmır?
Bu iki vəziyyət eyni deyil.
Uzunmüddətli stress, həddindən artıq iş yükü, şəxsi problemlər, emosional gərginlik və davamlı narahatlıq insanın fəaliyyətə başlamaq qabiliyyətinə təsir göstərə bilər. İnsan nə edəcəyini bilir, amma başlamaq üçün özündə güc tapa bilmir.
Davamlı “güclü olmalıyam” düşüncəsi insanı zəiflədə bilər
Cəmiyyətdə insana tez-tez “güclü ol”, “səbir et”, “hamının problemi var”, “bunu da keçərsən” deyilir.
Bəzən bu cümlələr dəstək məqsədi daşıyır. Lakin insan uzun müddət öz hisslərini inkar edirsə, onların üzərində dayanmaq əvəzinə daim özünü məcbur edirsə, emosional yük daha da arta bilər.
Hər zaman güclü olmaq məcburiyyətində deyilik.
İnsanın yorulduğunu etiraf etməsi zəiflik deyil. Əksinə, öz vəziyyətini düzgün qiymətləndirmək və ehtiyaclarını görmək psixoloji sağlamlığın vacib hissəsidir.
Sosial media da yorğunluğu artıra bilər
İnsan gün ərzində işdən, evdən və gündəlik məsuliyyətlərdən yorulduqdan sonra telefon qarşısında saatlarla vaxt keçirə bilər. Amma telefonla məşğul olmaq həmişə istirahət demək deyil.
Davamlı informasiya axını, xəbərlər, sosial şəbəkələrdə başqalarının həyatını izləmək, özünü başqaları ilə müqayisə etmək və beynin daim yeni məlumat qəbul etməsi əlavə psixoloji yük yarada bilər.
Xüsusilə insan sosial şəbəkələrdə hər kəsin daha xoşbəxt, uğurlu və problemsiz olduğunu görürsə, öz həyatını bununla müqayisə etməyə başlaya bilər. Bu isə narazılıq, yetərsizlik hissi və motivasiya azalmasına səbəb ola bilər.
Bəzən insanın motivasiyaya yox, istirahətə ehtiyacı olur
Motivasiya haqqında çox danışırıq. “Özünü motivasiya et”, “məqsəd qoy”, “daha çox çalış” kimi məsləhətlər veririk.
Amma tükənmiş insana daha çox motivasiya deyil, bəzən əvvəlcə istirahət lazımdır.
Əgər insan uzun müddət fasiləsiz işləyib, özünə vaxt ayırmayıb, daim məsuliyyət daşıyıbsa, ona yeni məqsədlər yükləmək vəziyyəti yaxşılaşdırmaya bilər.
Bəzən ilk addım daha çox iş görmək deyil, dayanmaqdır.
Normal yuxu rejiminə qayıtmaq, gün ərzində qısa fasilələr vermək, açıq havada gəzmək, sevdiyimiz insanlarla ünsiyyət qurmaq, telefon və işdən uzaq vaxt yaratmaq emosional resursların bərpasına kömək edə bilər.
Özümüzə bu sualları verməliyik
Əgər son vaxtlar daha əsəbi, yorğun və həvəssiz olduğumuzu hiss ediriksə, özümüzə bir neçə sual verə bilərik:
Son vaxtlar kifayət qədər istirahət edirəmmi?
Gün ərzində məni ən çox nə yorur?
Özümə aid vaxtım varmı?
Hisslərimi kimləsə bölüşə bilirəmmi?
Hər şeyə çatmağa çalışaraq öz ehtiyaclarımı arxa plana keçirirəmmi?
Məni əvvəllər sevindirən şeylər indi niyə maraqsız görünür?
Yorğunluğum nə vaxtdan davam edir?
Bu suallar problemin mənbəyini anlamaq üçün başlanğıc nöqtəsi ola bilər.
Nə vaxt psixoloqa müraciət etmək lazımdır?
Yorğunluq və motivasiya azalması bir neçə günlük və ya müəyyən stresli dövrlə bağlı ola bilər. Ancaq bu vəziyyət uzun müddət davam edirsə, insanın işinə, ailə münasibətlərinə, sosial həyatına və gündəlik fəaliyyətinə ciddi təsir göstərirsə, bunu görməzdən gəlmək olmaz.
Xüsusilə insan uzun müddət heç nədən zövq almadığını, insanlardan uzaqlaşdığını, daim gərgin və ümidsiz olduğunu hiss edirsə, psixoloqla danışmaq faydalı ola bilər.
Eyni zamanda davamlı fiziki yorğunluğun yalnız psixoloji səbəblə əlaqəli olduğunu düşünmək də düzgün deyil. Yuxu problemləri, bəzi tibbi vəziyyətlər və digər fiziki faktorlar da yorğunluğa səbəb ola bilər. Buna görə uzunmüddətli və izah olunmayan yorğunluq zamanı tibbi qiymətləndirmə də nəzərə alınmalıdır.
Ən vacib məqam isə budur: insanın əsəbi, həvəssiz və yorğun olması onun “pis xarakterli” və ya “tənbəl” olduğu anlamına gəlmir.
Bəzən davranışlarımız bizə daxildə nəyinsə qaydasında olmadığını göstərir.
İnsan özünü günahlandırmaq əvəzinə əvvəlcə dayanıb həmin siqnala qulaq asmalıdır: “Mən niyə bu qədər yorulmuşam?”
Çünki bəzən dəyişməli olan insanın özü deyil, onun uzun müddətdir daşıdığı yükdür.
Mənsurə Qəhrəmanova
Psixoloq-pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi
Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)
