Ailə qurulduqdan sonra ər-arvad yalnız şəxsi münasibətlər deyil, eyni zamanda müəyyən əmlak və maliyyə münasibətləri də formalaşdırırlar. Nikah dövründə əldə edilən əmlakın kimə məxsus olması, tərəflərdən birinin götürdüyü kreditə görə digər həyat yoldaşının məsuliyyət daşıyıb-daşımaması və borcun ödənilməsi zamanı ailənin ümumi əmlakına toxunulub-toxunula bilməməsi praktiki baxımdan kifayət qədər aktual məsələlərdir.

Xüsusilə bank kreditləri ilə bağlı yaranan mübahisələrdə vətəndaşları düşündürən əsas suallardan biri budur: Ər və ya arvad banka borcludursa, bank həmin borcun tutulması üçün digər həyat yoldaşının maaşına, pensiyasına və ya əmlakına yönələ bilərmi?

Bu suala birmənalı şəkildə “bəli” və ya “xeyr” cavabı vermək düzgün olmaz. Çünki burada borcun hansı məqsədlə götürülməsi, öhdəliyin kim tərəfindən qəbul edilməsi, nikah dövründə əldə olunan əmlakın hüquqi rejimi, tərəflər arasında nikah müqaviləsinin olub-olmaması və digər hallar mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ər-arvadın əmlakı həmişə ayrı hesab olunmur

Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, nikah dövründə ər-arvad tərəfindən əldə edilmiş əmlak, bir qayda olaraq, onların ümumi birgə mülkiyyəti hesab olunur. Buraya əmək fəaliyyəti və sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə edilən gəlirlər, pensiyalar, müavinətlər, daşınar və daşınmaz əmlak və digər gəlirlər daxil ola bilər.

Lakin bu, ər və ya arvadın əldə etdiyi hər bir əmlakın avtomatik olaraq digər həyat yoldaşının borcuna görə tutulacağı anlamına gəlmir.

Burada mühüm fərq qoyulmalıdır: borclunun şəxsi əmlakı, ər-arvadın ümumi əmlakı və digər həyat yoldaşının şəxsi əmlakı eyni hüquqi statusa malik deyil.

Məsələn, ər nikahdan əvvəl öz adına mənzil alıbsa, həmin mənzil, ümumi qayda olaraq, onun şəxsi əmlakı hesab olunur. Eyni zamanda, arvadın nikahdan əvvəl əldə etdiyi və ya ona miras qalmış əmlak da, bir qayda olaraq, şəxsi mülkiyyət sayılır.

Bəs digər həyat yoldaşının maaşı və ya pensiyası necə?

Ən çox verilən suallardan biri də budur: “Arvadın banka borcu var, özünün rəsmi gəliri yoxdur. Ərin maaşından və ya pensiyasından həmin borc tutula bilərmi?”

Burada da məsələyə yalnız “ər-arvaddırlar” prinsipi ilə yanaşmaq olmaz.

Bir həyat yoldaşının kredit müqaviləsində borcalan olması digər həyat yoldaşının avtomatik olaraq həmin kredit üzrə şəxsi borcluya çevrilməsi demək deyil. Əgər ər kredit müqaviləsində borcalan, zamin və ya digər məsul şəxs kimi iştirak etməyibsə, yalnız nikah münasibətinin mövcudluğu onun bütün gəlirlərinin avtomatik şəkildə borcun tutulmasına yönəldilməsi üçün kifayət etmir.

Lakin məsələ bununla bitmir. Əgər borcun yaranması və götürülmüş vəsaitin istifadəsi ailənin ümumi ehtiyacları ilə bağlı olubsa, müəyyən hallarda ailənin ümumi əmlakı ilə bağlı məsuliyyət məsələsi gündəmə gələ bilər.

Bu səbəbdən kreditin hansı məqsədlə götürüldüyü və həmin vəsaitin hara xərcləndiyi də hüquqi qiymətləndirmə tələb edən məsələlərdəndir.

Kredit ailənin ehtiyacları üçün götürülübsə…

Təsəvvür edək ki, ər həyat yoldaşının razılığı ilə və ya ailənin ehtiyacları üçün bankdan kredit götürüb. Kredit hesabına ailənin yaşadığı ev təmir edilib, uşaqların təhsil xərcləri ödənilib və ya ailənin ümumi ehtiyacları qarşılanıb.

Belə vəziyyətdə borcun yalnız kredit müqaviləsində adı olan şəxsin tamamilə şəxsi borcu kimi qiymətləndirilməsi məsələsi ayrıca araşdırılmalıdır.

Əksinə, kredit şəxsin tamamilə şəxsi məqsədləri üçün götürülübsə və ailənin ümumi ehtiyacları ilə əlaqəsi yoxdursa, digər həyat yoldaşının həmin borca görə məsuliyyət məsələsi fərqli qiymətləndirilə bilər.

Ona görə də “ər kredit götürüb, deməli arvad da borcludur” və ya “arvadın borcudur, ər heç bir halda məsuliyyət daşımır” kimi ümumiləşdirilmiş yanaşmalar hüquqi baxımdan düzgün deyil.

Nikah müqaviləsi vəziyyəti dəyişə bilər

Ər-arvadın əmlak münasibətlərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi baxımından nikah müqaviləsi mühüm hüquqi vasitələrdən biridir.

Nikah müqaviləsində tərəflər əmlakın birgə, paylı və ya ayrıca mülkiyyət rejiminə tabe olmasını müəyyən edə bilərlər. Bu, xüsusilə tərəflərdən birinin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olduğu, kredit və ya digər maliyyə öhdəliklərinin yüksək olduğu ailələr üçün əhəmiyyətli ola bilər.

Məsələn, ər-arvad nikah müqaviləsində hər birinin əldə etdiyi gəlirin və aldığı əmlakın ayrıca mülkiyyətinə aid olduğunu müəyyən edə bilərlər. Belə halda gələcəkdə tərəflərdən birinin şəxsi borcları ilə bağlı digər həyat yoldaşının əmlakının hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi daha aydın olur.

Nikah müqaviləsinin mövcudluğu, əlbəttə, istənilən borcdan avtomatik şəkildə qorunma zəmanəti vermir. Müqavilənin konkret müddəaları, borcun yaranma vaxtı və digər hüquqi hallar ayrıca nəzərə alınmalıdır.

Nikah müqaviləsi nikahdan sonra da bağlana bilər

Bəzən insanlar düşünürlər ki, nikah müqaviləsi yalnız toy mərasimindən əvvəl imzalanmalıdır. Halbuki belə deyil.

Nikah müqaviləsi nikaha daxil olmazdan əvvəl olduğu kimi, nikah dövründə də bağlana bilər. Tərəflər sonradan əmlak münasibətlərini dəyişdirmək və ya daha dəqiq müəyyənləşdirmək qərarına gələ bilərlər.

Lakin burada mühüm bir məqam var: nikah müqaviləsinin bağlanması artıq mövcud olan kreditorların hüquqlarının pozulması məqsədi daşıya bilməz.

Başqa sözlə, şəxs borclu olduqdan və kreditorun tələbi yarandıqdan sonra əmlakı kreditorun tələbini mümkünsüzləşdirmək məqsədilə formal şəkildə həyat yoldaşının adına keçirməyə çalışarsa, belə hərəkətlər ayrıca hüquqi mübahisə predmeti ola bilər.

İcra mərhələsində hansı məsələlər araşdırılır?

Borc könüllü şəkildə ödənilmədikdə və qanunla müəyyən edilmiş əsaslar yarandıqda məhkəmə qərarı və ya digər icra sənədi əsasında icra tədbirləri həyata keçirilə bilər.

Bu mərhələdə əsas məsələ borclunun hansı əmlaka sahib olması və həmin əmlakın hüquqi statusunun müəyyən edilməsidir.

Əgər əmlak borclunun şəxsi mülkiyyətidirsə, onun üzərinə tələb yönəldilməsi məsələsi bir qaydada həll edilir. Əgər söhbət ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyətindən gedirsə, vəziyyət daha mürəkkəb ola bilər. Belə hallarda borclunun həmin ümumi əmlakdakı payının müəyyənləşdirilməsi və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq icra tədbirlərinin həyata keçirilməsi məsələsi gündəmə gələ bilər.

Bu səbəbdən digər həyat yoldaşının “mən borcu götürməmişəm” deməsi hər zaman ümumi əmlakın toxunulmazlığına avtomatik zəmanət vermir.

Əmlakın ümumi olması ilə borcun ümumi olması eyni şey deyil

Bu məsələdə ən çox qarışdırılan məqamlardan biri də məhz budur.

Nikah dövründə əldə edilmiş əmlakın ümumi birgə mülkiyyət olması avtomatik olaraq ər və arvadın bütün borclarının da ümumi borc olması demək deyil.

Əmlak münasibətləri ilə öhdəlik münasibətləri bir-birindən fərqləndirilməlidir.

Məsələn, ər nikah dövründə öz adına avtomobil əldə edib. Avtomobil ümumi birgə mülkiyyət rejiminə aid ola bilər. Lakin bu fakt öz-özlüyündə arvadın ər tərəfindən götürülmüş hər hansı şəxsi kredit üzrə borclu olması anlamına gəlmir.

Eyni zamanda, borclunun şəxsi öhdəliyinin icrası zamanı ümumi əmlakdakı onun payı ilə bağlı məsələlər yarana bilər.

Digər həyat yoldaşı öz əmlakını necə qoruya bilər?

Ər və ya arvad digər həyat yoldaşının borcuna görə öz əmlakına yönəldilməsindən narahatdırsa, ilk növbədə həmin əmlakın hüquqi statusunu dəqiq müəyyənləşdirməlidir.

Əmlakın nikahdan əvvəl əldə edilməsi, miras və ya bağışlama yolu ilə əldə olunması kimi hallar onun ayrıca mülkiyyət hesab edilməsinə səbəb ola bilər.

Bundan başqa, əmlakın əldə edilməsinə dair müqavilələr, ödəniş sənədləri, bank çıxarışları və digər sübutlar da əhəmiyyətli ola bilər.

Əgər icra prosesi zamanı digər həyat yoldaşının özünə məxsus əmlakının borclunun əmlakı kimi qiymətləndirildiyi düşünülürsə, həmin şəxs qanunvericiliyin verdiyi hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə edə bilər.

Bu cür məsələlərdə sənədlərin düzgün təqdim edilməsi və əmlak üzərində hüququn sübut olunması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Nikah müqaviləsi yalnız varlı ailələr üçün deyil

Cəmiyyətdə nikah müqaviləsi ilə bağlı yanlış təsəvvürlərdən biri onun yalnız böyük sərvəti olan şəxslər üçün lazım olmasıdır.

Əslində isə nikah müqaviləsi tərəflərin gələcəkdə yarana biləcək maliyyə və əmlak mübahisələrini əvvəlcədən daha aydın şəkildə tənzimləməsinə imkan verən hüquqi mexanizmdir.

Xüsusilə tərəflərdən biri biznes fəaliyyəti ilə məşğuldursa, mütəmadi kredit götürürsə, böyük maliyyə öhdəliklərinə malikdirsə və ya əhəmiyyətli əmlaka sahibdirsə, əmlak rejiminin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi gələcək mübahisələrin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

“Həyat yoldaşımın borcudur, mənə aid deyil” yanaşması həmişə kifayət etmir

Ər-arvaddan birinin banka borcu yarandıqda digər həyat yoldaşının məsuliyyət daşıyıb-daşımadığını müəyyən etmək üçün yalnız kredit müqaviləsinə baxmaq kifayət etməyə bilər.

Borcun yaranma səbəbi, vəsaitin hansı məqsədlə istifadə olunması, ailənin ümumi ehtiyaclarına sərf edilib-edilməməsi, əmlakın hansı vaxt və hansı vəsait hesabına əldə olunması, nikah müqaviləsinin mövcudluğu və digər hallar birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Ona görə də hər konkret vəziyyətdə hüquqi nəticə fərqli ola bilər.

Ər-arvaddan birinin banka borcu olması digər həyat yoldaşının maaşının, pensiyasının və ya əmlakının avtomatik şəkildə həmin borcun ödənilməsinə yönəldilə biləcəyi anlamına gəlmir. Eyni zamanda, nikah münasibətinin mövcudluğu digər həyat yoldaşının bütün hallarda borcdan tamamilə kənarda qalmasına da zəmanət vermir.

Bu məsələdə əsas meyar borcun hüquqi xarakteri, tərəflərin öhdəlikdə iştirakı və əmlakın hüquqi statusudur.

Buna görə də bank krediti götürməzdən əvvəl, xüsusilə məbləğ böyükdürsə, tərəflərin hüquq və öhdəliklərinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, zərurət olduqda nikah müqaviləsinin bağlanması və mövcud əmlak rejiminin hüquqi baxımdan qiymətləndirilməsi gələcəkdə ciddi problemlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

Hüquqşünas Ləman Qarayeva