Müasir dövrdə texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, insanların həyat tərzində və düşüncəsində baş verən dəyişikliklər cəmiyyətin mənəvi dəyərlərinə də təsirsiz ötüşmür. Bir tərəfdən, informasiya əlçatanlığı artır, insanlar fərqli mədəniyyətlərlə tanış olur, dünyagörüşlərini genişləndirirlər. Digər tərəfdən isə ailə münasibətlərində, uşaqların tərbiyəsində, böyüklərə və kiçiklərə münasibətdə, ünsiyyət mədəniyyətində müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Bəzən insanın nə qədər məlumatlı olması onun nə qədər mərhəmətli, anlayışlı və məsuliyyətli olması ilə üst-üstə düşmür.
Mənəvi dəyərlər dedikdə yalnız böyüklərə hörmət, ailəyə bağlılıq və adət-ənənələrə riayət etmək nəzərdə tutulmur. Dürüstlük, vicdan, empatiya, ədalət, məsuliyyət, başqasının haqqına hörmət və çətin vəziyyətdə olan insana dəstək göstərmək də mənəvi dəyərlərin əsasını təşkil edir. Bu dəyərlər insanın yalnız başqaları ilə münasibətlərini deyil, həm də özünə münasibətini, qərarlarını və davranışlarını formalaşdırır.
Mənəvi dəyərlər niyə sınağa çəkilir?
Müasir dövrdə mənəvi dəyərlərin sınağa çəkilməsinin əsas səbəblərindən biri sürətlə dəyişən həyat tərzidir. İnsanlar daha çox işləməyə, maddi rifah əldə etməyə, sosial mövqelərini qorumağa və başqalarının gözləntilərinə uyğun yaşamağa çalışırlar. Bu prosesdə bəzən ailəyə vaxt ayırmaq, övladlarla səmimi ünsiyyət qurmaq, yaşlı valideynlərlə maraqlanmaq və yaxın münasibətləri qorumaq ikinci plana keçir.
Maddi imkanların artması insan həyatını asanlaşdıra bilər, lakin xoşbəxtliyin və mənəvi zənginliyin yeganə ölçüsü deyil. Uşağın bahalı oyuncaqlara, müasir texnologiyalara və müxtəlif imkanlara sahib olması onun özünü sevilən, güvəndə və dəyərli hiss etməsi üçün kifayət etmir. Uşaq üçün valideynin diqqəti, onu dinləməsi, hisslərini anlaması və çətin anlarında yanında olması daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Mənəvi dəyərlərin zəifləməsi haqqında danışarkən bir məqamı da nəzərə almalıyıq: hər yeni davranış və ya dəyişən həyat tərzi mənəviyyatın itirilməsi demək deyil. Cəmiyyət dəyişdikcə dəyərlərin ifadə forması da dəyişə bilər. Əsas məsələ insan ləyaqətinin, qarşılıqlı hörmətin, vicdanın və məsuliyyətin qorunub saxlanılmasıdır.
Sosial şəbəkələr insan münasibətlərini necə dəyişir?
Bu gün uşaqlar və böyüklər informasiyanın böyük hissəsini rəqəmsal platformalardan əldə edirlər. Sosial şəbəkələr insanlara ünsiyyət qurmaq, bilik qazanmaq və özünü ifadə etmək üçün geniş imkanlar yaradır. Lakin burada təqdim olunan həyat tərzi, uğur anlayışı və davranış nümunələri hər zaman sağlam münasibətləri və mənəvi məsuliyyəti təşviq etmir.
İnsanlar bəzən öz həyatlarını başqalarının sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirdiyi görüntülərlə müqayisə edir, maddi imkanları, xarici görünüşü və populyarlığı əsas uğur göstəricisi kimi qəbul edirlər. Nəticədə insanın xarakteri, dürüstlüyü, zəhmətkeşliyi və başqalarına münasibəti kimi keyfiyyətlər arxa plana keçə bilər.
Uşaqlar isə gördükləri davranışları mənimsəməyə daha meyillidirlər. Onlar sosial şəbəkələrdə kobudluğun, lağ etməyin, başqalarını alçaltmağın və şəxsi həyatın nümayiş etdirilməsinin bəzən diqqət toplamaq vasitəsinə çevrildiyini görə bilirlər. Əgər bu davranışların nəticələri izah olunmursa, uşaq diqqət qazanmaq naminə başqasının hisslərini nəzərə almamağı adi hal kimi qəbul edə bilər.
Burada valideynlərin üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Uşağa yalnız telefon və internet istifadəsinə məhdudiyyət qoymaq kifayət deyil. Ona gördüyü məzmunu təhlil etməyi, doğru ilə yanlışı ayırmağı, rəqəmsal mühitdə də real həyatda olduğu kimi məsuliyyətli davranmağı öyrətmək lazımdır.
Unutmamalıyıq ki, ekran arxasında olmaq insanı məsuliyyətdən azad etmir. Yazılan hər sözün, paylaşılan hər görüntünün və edilən hər hərəkətin başqa bir insanın hisslərinə, nüfuzuna və təhlükəsizliyinə təsir göstərə biləcəyini uşaqlara erkən yaşlardan anlatmalıyıq.
Uşaqlar mənəvi dəyərləri necə mənimsəyirlər?
Uşağın mənəvi inkişafı yalnız ona verilən nəsihətlərdən asılı deyil. Uşaq ilk növbədə ailədə müşahidə etdiyi davranışlardan öyrənir. Valideyn övladına dürüst olmağı tövsiyə edir, lakin özü gündəlik həyatda yalan danışırsa, uşaq deyilən sözlə görülən iş arasında ziddiyyət görür. Böyüklər başqalarına hörmət tələb edir, amma özləri insanları alçaldırsa, uşaq hörmətin mahiyyətini düzgün qavraya bilmir.
Tərbiyə prosesində valideynin davranışı ən güclü təsir vasitələrindən biridir. Uşaq valideyninin mübahisə zamanı necə danışdığını, səhv etdikdə üzr istəyib-istəmədiyini, ehtiyacı olan insana necə yanaşdığını, verdiyi sözə əməl edib-etmədiyini müşahidə edir. Bütün bunlar onun gələcək davranış modelinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Mənəvi tərbiyə uşağa yalnız qadağalar qoymaq və qaydaları əzbərlətmək deyil. O, həmin qaydaların səbəbini anlamalıdır. Məsələn, uşağa yalan danışmamağı söyləməklə yanaşı, yalanın insanlar arasında etimadı necə zədələdiyini izah etmək lazımdır. Oyuncağını başqa uşaqla bölüşməsini tələb etməklə kifayətlənməməli, paylaşmağın qarşı tərəfi sevindirə biləcəyini ona yaşatmalıyıq.
Uşaq səhv etdikdə onu alçaltmaq və şəxsiyyətini təhqir etmək əvəzinə, davranışının nəticələrini anlamasına kömək etmək daha məqsədəuyğundur. “Sən pis uşaqsan” demək əvəzinə, “Bu davranışın dostunu incitdi, səncə, vəziyyəti necə düzəldə bilərik?” sualını vermək uşağın həm məsuliyyət hissini, həm də empatiyasını inkişaf etdirə bilər.
Hörmət və itaət eyni anlayış deyil
Mənəvi dəyərlərdən danışarkən hörmət anlayışını da düzgün izah etməliyik. Bəzən uşağın böyüyün hər sözünə etiraz etmədən əməl etməsi tərbiyəlilik kimi qəbul olunur. Halbuki sağlam mənəvi inkişaf uşağın öz fikrini ifadə etməsinə, sual verməsinə və haqsızlıq qarşısında mövqeyini bildirməsinə də imkan yaratmalıdır.
Uşağa böyüklərə hörmət etməyi öyrətmək onun öz sərhədlərindən imtina etməsi demək deyil. O, həm başqalarının fikirlərini dinləməyi, həm də öz fikrini nəzakətlə ifadə etməyi bacarmalıdır. Eyni zamanda, heç kimin onu təhqir etməyə, qorxutmağa və ya alçaltmağa haqqı olmadığını anlamalıdır.
Əsl hörmət qorxuya deyil, qarşılıqlı anlaşmaya əsaslanır. Uşağın böyüyə hörmət etməsi vacib olduğu kimi, böyüyün də uşağın şəxsiyyətinə, hisslərinə və hüquqlarına hörmət etməsi vacibdir. Mənəvi dəyərlərin ailədə yaşadılması məhz bu qarşılıqlılıqdan başlayır.
Ailə dəyərlərinin qorunmasında valideynlərin rolu
Ailə mənəvi dəyərlərin formalaşdığı ilk sosial mühitdir. Uşaq burada sevgi, güvən, məsuliyyət, paylaşmaq, bağışlamaq və münaqişələri həll etmək kimi bacarıqları mənimsəyir. Ailədə insanlar bir-birini dinləyir, səhvlərini qəbul edir və problemləri təhqirə əl atmadan müzakirə edirlərsə, uşaq bu davranışları öz münasibətlərinə də daşıya bilər.
Lakin valideynlərin uşağın maddi ehtiyaclarını ödəməsi mənəvi inkişaf üçün təkbaşına kifayət etmir. Övladla keyfiyyətli vaxt keçirmək, onun gündəlik qayğıları ilə maraqlanmaq, hisslərini kiçiltməmək və suallarına yaşına uyğun cavab vermək lazımdır. Bəzən uşaq yanlış davranış göstərdikdə onun arxasında diqqət ehtiyacı, qəbul olunmaq arzusu və ya ifadə edə bilmədiyi emosiyalar dayanır.
Bu səbəbdən uşağın davranışını qiymətləndirərkən yalnız nəticəyə deyil, həmin davranışın səbəbinə də diqqət yetirmək vacibdir. Bu, yanlış davranışı qəbul etmək demək deyil. Əksinə, uşağa həm sərhədləri öyrətmək, həm də öz hisslərini sağlam şəkildə ifadə etməyə kömək etmək deməkdir.
Valideynlər özləri də övladlarına nümunə olmalıdırlar. Ailə üzvlərinin bir-birinə qarşı münasibəti, evdə qadına və kişiyə yanaşma, ev işlərinin bölüşdürülməsi, yaşlılara qayğı və başqalarının hüquqlarına hörmət uşağın dünyagörüşünə təsir göstərir. Uşağın gələcəkdə quracağı münasibətlərdə bu təcrübələrin müəyyən rolu ola bilər.
Məktəb və cəmiyyət mənəvi tərbiyədən kənarda qala bilməz
Mənəvi dəyərlərin qorunması yalnız ailənin vəzifəsi deyil. Məktəb, sosial mühit, media və bütövlükdə cəmiyyət də bu prosesdə iştirak etməlidir. Uşağa dərsliklər vasitəsilə bilik verməklə yanaşı, əməkdaşlıq, empatiya, fərqliliklərə hörmət, münaqişələrin dinc yolla həlli və məsuliyyətli qərarvermə bacarıqları da aşılanmalıdır.
Xüsusilə fərqli inkişaf xüsusiyyətlərinə, fərqli ehtiyaclara və imkanlara malik uşaqlara münasibət mənəvi dəyərlərin praktik göstəricilərindən biridir. İnklüziv yanaşma yalnız uşağın təhsil mühitinə qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmır. Onun özünü kollektivin bir hissəsi kimi hiss etməsi, qəbul olunması, iştirak imkanlarının yaradılması və ləyaqətinə hörmət edilməsi də vacibdir.
Uşaqlar arasında lağ etmə, təcridetmə və ayrı-seçkilik halları baş verdikdə böyüklər bunu adi uşaq davranışı kimi qiymətləndirməməlidirlər. Belə halların qarşısını almaq, uşaqlara davranışlarının nəticələrini anlatmaq və hər kəsin təhlükəsiz hiss etdiyi mühit yaratmaq lazımdır.
Cəmiyyət olaraq başqalarının çətinliyinə laqeyd qalmamaq, fərqli düşüncələrə dözümlü yanaşmaq və insanları yalnız maddi imkanlarına, xarici görünüşünə və sosial mövqeyinə görə qiymətləndirməmək kimi prinsipləri gündəlik həyatımızda tətbiq etməliyik. Çünki mənəvi dəyərlər yalnız danışıldıqda deyil, davranışa çevrildikdə əhəmiyyət qazanır.
Mənəvi dəyərləri qorumaq üçün nə etməliyik?
İlk növbədə, uşaqlarla ünsiyyəti gücləndirməli və onlara yalnız nəyin doğru olduğunu deyil, bunun niyə doğru olduğunu da izah etməliyik. Uşağın sual verməsi, fərqli fikir bildirməsi və öz hisslərini ifadə etməsi üçün təhlükəsiz mühit yaratmaq vacibdir.
İkincisi, ailədə davranış nümunəsi ilə sözlərimiz arasında uyğunluq olmalıdır. Dürüstlükdən danışırıqsa, özümüz dürüst davranmalı, hörmət tələb ediriksə, başqalarına hörmət göstərməli, məsuliyyəti öyrədiriksə, öz öhdəliklərimizə əməl etməliyik.
Üçüncüsü, rəqəmsal savadlılığı mənəvi tərbiyənin bir hissəsinə çevirməliyik. Uşaqlara sosial şəbəkələrdə şəxsi məlumatları qorumağı, başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi, təhqiredici məzmundan uzaq durmağı və gördükləri informasiyaya tənqidi yanaşmağı öyrətməliyik.
Dördüncüsü, uşaqların emosional inkişafına diqqət yetirməliyik. Öz hisslərini tanıyan, qəzəbini idarə etməyi öyrənən və başqasının yaşantılarını anlamağa çalışan uşaq münasibətlərində daha sağlam seçimlər edə bilər. Bunun üçün ailədə emosiyalar haqqında danışmaq, uşağın hisslərini dinləmək və ona uyğun davranış yolları göstərmək əhəmiyyətlidir.
Nəhayət, mənəvi dəyərlərin qorunmasını yalnız keçmişə qayıtmaq kimi başa düşməməliyik. Ənənələrimizi qoruyarkən insan hüquqlarına, fərdi ləyaqətə və sağlam münasibətlərə də önəm verməliyik. Hər bir ənənənin mahiyyətini anlamaq, onun insanlara necə təsir etdiyini qiymətləndirmək və faydalı dəyərləri yeni dövrün tələblərinə uyğun yaşatmaq lazımdır.
Nəticə etibarilə, müasir dövrdə mənəvi dəyərlərin sınağa çəkilməsi texnologiyanın və ya dəyişən həyat tərzinin özündən daha çox, bu dəyişikliklərə necə münasibət göstərməyimizlə bağlıdır. Texnologiya insanları bir-birinə yaxınlaşdıra da, münasibətlərdə məsafə yarada da bilər. Maddi rifah həyat keyfiyyətini artıra da, insanın diqqətini əsas dəyərlərdən yayındıra da bilər. Həlledici məqam insanın öz seçimləri və davranışlarıdır.
Uşaqlara mənəvi dəyərləri aşılamaq istəyiriksə, ilk növbədə öz həyatımızda həmin dəyərlərə yer verməliyik. Çünki uşaq bizdən yalnız nə deməli olduğunu deyil, necə yaşamalı olduğunu da öyrənir. Dürüstlüyün, mərhəmətin, ədalətin və qarşılıqlı hörmətin gündəlik davranışlarımızda əks olunması daha sağlam ailələrin və daha məsuliyyətli cəmiyyətin formalaşmasına kömək edə bilər.
Mənəvi dəyərlər keçmişdən qalan sözlər toplusu deyil. Onlar hər gün verdiyimiz qərarlarda, insanlarla münasibətimizdə və uşaqlarımıza göstərdiyimiz nümunədə yaşayır. Bu dəyərləri qorumaq isə hər birimizin gündəlik məsuliyyətidir.
Mənsurə Qəhrəmanova
Psixoloq-pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi
Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)
