Müasir insanın həyatına nəzər saldıqda qəribə bir mənzərə ilə qarşılaşırıq: hər kəs tələsir, hər kəs nəyəsə çatmağa çalışır, hər kəsin görəcəyi işlər, tamamlamalı olduğu tapşırıqlar, yerinə yetirməli olduğu öhdəliklər var. Günlər sürətlə keçir, həftələr bir-birini əvəz edir, amma insan günün sonunda özünə bir sual verir: “Bütün günü bu qədər qaçdım, bəs mən əslində nəyi çatdırdım?”

Bəzən insan o qədər tələsir ki, yaşamağı unudur. Səhər oyanan kimi günün qayğılarına qarışır, bir işi bitirməmiş digərini düşünür, bir yerdə olarkən fikri başqa məkanda, bir insanla söhbət edərkən düşüncələri sabahın planlarında olur. Fiziki olaraq bir yerdədir, amma zehni daim başqa yerdədir.

Bəs bizi bu qədər tələsdirən nədir? Zaman həqiqətənmi azalıb, yoxsa zamanla münasibətimiz dəyişib?

Tələskənliyin arxasında nə dayanır?

İlk baxışdan elə görünür ki, müasir insanın əsas problemi vaxt çatışmazlığıdır. Halbuki bir çox hallarda problem vaxtın azlığından daha çox, diqqətin parçalanması, prioritetlərin qarışması və insanın özündən gözləntilərinin həddindən artıq artmasıdır.

Texnologiya həyatımızı asanlaşdırdı, ünsiyyəti sürətləndirdi, məlumatı əlçatan etdi. Lakin bununla yanaşı, bizdən daim əlçatan olmağı, tez cavab verməyi, çox işi eyni anda görməyi və hər yeniliyə dərhal reaksiya göstərməyi də tələb edən bir həyat tərzi formalaşdı.

İnsan artıq yalnız işini görməyə deyil, eyni zamanda başqalarının nə etdiyini izləməyə, özünü onlarla müqayisə etməyə, geridə qalmamağa və hər fürsətdən istifadə etməyə çalışır.

Beləcə, günün içində görüləcək işlərdən daha çox, insanın zehnində daşıdığı işlər çoxalır.

Ən yorucu məqam isə budur: bəzən insan heç nə etmədiyi anda belə dincələ bilmir. Çünki bədəni dayanır, amma düşüncələri dayanmaq bilmir.

Hər kəsə çatmağa çalışan insan özünə gecikir

Müasir insanın ən böyük ziddiyyətlərindən biri hər şeyə çatmağa çalışarkən özündən uzaqlaşmasıdır.

İşə çatır, övladına çatır, ailəsinin ehtiyaclarına çatır, başqalarının gözləntilərini qarşılamağa çalışır. Lakin öz hisslərinə, öz ehtiyaclarına, öz daxili dünyasına vaxt ayırmaq məsələsində çox vaxt gecikir.

“Bir az da işləyim, sonra dincələrəm”.

“Bu işləri bitirim, sonra özümə vaxt ayıraram”.

“Uşağın qayğıları azalsın, sonra rahatlaşaram”.

“Bir az da irəli gedim, sonra özümü yaxşı hiss edəcəyəm”.

Bu “sonra”ların sonu çox vaxt gəlmir. Çünki bir məsuliyyət bitdikdə digəri başlayır, bir məqsədə çatdıqda yeni bir məqsəd yaranır.

Əgər insan özünə vaxt ayırmağı bütün işlər bitdikdən sonraya saxlayırsa, çox güman ki, özünə ayıracaq vaxtı heç vaxt kifayət qədər olmayacaq.

Çünki həyat yalnız tamamlanmalı işlərdən ibarət deyil. Həyat həm də hiss etmək, düşünmək, sevmək, müşahidə etmək, ünsiyyət qurmaq və bəzən heç nə etmədən sadəcə mövcud olmaqdır.

İnsan özünü daim sonuncu yerə qoyduqda, bir müddət sonra öz ehtiyaclarını belə tanımaqda çətinlik çəkə bilər.

Tələskənlik uşaqların dünyasına necə təsir edir?

Psixoloq-pedaqoq və uşaq inkişafı mütəxəssisi kimi hesab edirəm ki, böyüklərin tələskənliyi yalnız onların öz həyatına deyil, uşaqların emosional inkişafına və gündəlik münasibətlərinə də təsir göstərir.

Uşaq dünyanı böyüklərdən fərqli qavrayır. O, bir hadisəni müşahidə etmək, sual vermək, ətrafını araşdırmaq, sınamaq, səhv etmək və yenidən cəhd göstərmək istəyir. Onun üçün bəzən kiçik bir daş, ağacın yarpağı, yağışdan sonra yaranan gölməçə və ya verdiyi bir sual böyük bir kəşfin başlanğıcıdır.

Amma böyüklər tələsəndə uşağın dünyası da tələsdirilir.

“Tez ol, gecikirik!”

“Daha neçə dəfə deməliyəm?”

“İndi vaxtım yoxdur, sonra danışarıq!”

“Tez ye, tez geyin, tez hazırlaş!”

Bu cümlələr gündəlik həyatımızda o qədər adiləşib ki, onların uşağın daxili dünyasında hansı izlər buraxa biləcəyini bəzən düşünmürük.

Əlbəttə, gündəlik həyatda vaxt məhdudiyyətləri var və uşaqlara zaman anlayışını öyrətmək vacibdir. Problem tələsməyin özü deyil, uşağın davamlı olaraq tələskənlik, təzyiq və səbirsizlik mühitində yaşamasıdır.

Uşaq daim tələsdirildikdə öz tempinə uyğun hərəkət etməkdə çətinlik çəkə, səhv etməkdən çəkinə və böyüklərin narazılığını yaşamamaq üçün hər şeyi mümkün qədər tez etməyə çalışa bilər. Bəzi uşaqlarda bu vəziyyət gərginliyi artırır, bəzilərində isə müqavimət və davranış çətinlikləri yarada bilər.

Xüsusilə inkişaf xüsusiyyətləri fərqli olan uşaqlar üçün fərdi tempə hörmət etmək daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Hər uşağın məlumatı emal etmə, tapşırığı anlama, hərəkət etmə və dəyişikliklərə uyğunlaşma sürəti eyni deyil.

Bir uşağın beş dəqiqəyə bacardığını digərindən eyni müddətdə gözləmək həmişə ədalətli yanaşma deyil.

İnklüziv yanaşma bizə öyrədir ki, uşağı yalnız mövcud tempinə uyğunlaşmağa məcbur etmək əvəzinə, mühiti də uşağın ehtiyaclarına uyğunlaşdırmağı bacarmalıyıq.

Bəzən uşağa kömək etmək üçün daha çox göstəriş vermək deyil, bir az gözləmək lazımdır.

Bəzən onun inkişafına dəstək olmaq üçün daha sürətli nəticə tələb etmək deyil, prosesə səbir göstərmək lazımdır.

Və bəzən uşağın ən çox ehtiyac duyduğu şey ona deyilən növbəti cümlə yox, onu həqiqətən dinləyən bir böyüyün sakitliyidir.

Biz niyə dayanmaqdan qorxuruq?

Tələskənliyin yalnız gündəlik qayğılarla əlaqəli olmadığını da nəzərə almaq lazımdır. Bəzən insanın daxilində dayanmağa imkan verməyən psixoloji səbəblər olur.

İnsan öz dəyərini gördüyü işlərin sayı ilə ölçməyə başlayanda istirahət ona vaxt itkisi kimi görünür. Heç nə etmədikdə özünü günahkar hiss edir. Başqaları irəli gedərkən dayanarsa, geridə qalacağından qorxur.

Sosial şəbəkələrdə insanların uğurlarını, səyahətlərini, nailiyyətlərini, xoşbəxt anlarını gördükcə öz həyatını da həmin görüntülərlə müqayisə edir. Başqalarının nəticələrini özünün gündəlik çətinlikləri ilə qarşılaşdırır.

Beləcə, insan yalnız öz məqsədlərinə doğru hərəkət etmir, həm də başqalarının müəyyən etdiyi sürətə çatmağa çalışır.

Lakin hərəkətdə olmaq həmişə irəliləmək demək deyil.

Bəzən insan çox işləyir, amma əsas məqsədindən uzaqlaşır. Çox danışır, amma özünü ifadə edə bilmir. Çox vaxt keçirir, amma yaxınları ilə həqiqi ünsiyyət qura bilmir.

Bəzən isə bir addım geri çəkilmək, dayanmaq və düşünmək ən doğru irəliləyiş olur.

İnsan özünə bu sualı verməlidir: “Mən həqiqətən vacib olan işlərə görə tələsirəm, yoxsa hər şeyi vacib hesab etdiyim üçün tələsirəm?”

Bu sualın cavabı gündəlik həyatımıza fərqli baxmağımıza kömək edə bilər.

Vaxtı idarə etməkdən əvvəl diqqətimizi idarə etməliyik

Çox vaxt zamanın idarə olunması haqqında danışırıq. Günümüzü planlaşdırmağı, işlərimizi siyahıya almağı, daha məhsuldar olmağı öyrənməyə çalışırıq. Bunların hər biri faydalı ola bilər. Ancaq bəzən ən yaxşı planlaşdırılmış gün belə insana rahatlıq gətirmir.

Çünki məsələ yalnız vaxtın hara sərf edilməsində deyil, diqqətin hara yönəlməsindədir.

Bir işi görərkən eyni anda başqa işləri düşünürüksə, ailəmizlə birlikdə olarkən telefonumuza baxırıqsa, istirahət edərkən belə görülməmiş tapşırıqları xatırlayırıqsa, zamanımızın bir hissəsi deyil, diqqətimizin özü parçalanır.

Bu səbəbdən həyatımızda yalnız işlər üçün deyil, diqqətimiz üçün də sərhədlər yaratmalıyıq.

Bunun üçün böyük dəyişikliklərə ehtiyac yoxdur:

Günə başlayarkən bütün işləri deyil, həmin gün üçün həqiqətən vacib olan bir neçə işi müəyyənləşdirmək.

Eyni anda hər şeyi etməyə çalışmaq əvəzinə, bir işə diqqət ayırmaq.

Telefon və sosial şəbəkələrdən istifadəyə müəyyən sərhədlər qoymaq.

Gün ərzində qısa fasilələr vermək və fasilə zamanı özümüzü yeni məlumatlarla yükləməmək.

Ailə üzvləri ilə ünsiyyətdə olarkən fiziki mövcudluqla yanaşı, emosional olaraq da orada olmağa çalışmaq.

Özümüzə istirahət üçün icazə vermək və bunu tənbəllik kimi qiymətləndirməmək.

Ən əsası isə, hər günün bütün işlərini bitirməyin mümkün olmadığını qəbul etməkdir.

Bəzən görülməmiş bir iş qalacaq. Bəzən planımız dəyişəcək. Bəzən gözlənilməz bir hadisə günümüzün ritmini pozacaq.

Bu, mütləq uğursuzluq demək deyil. Həyat planlarımızdan daha genişdir və hər şeyi nəzarətdə saxlamaq mümkün deyil.

Yavaşlamaq geridə qalmaq deyil

Yavaşlamaq dedikdə məsuliyyətdən qaçmağı, məqsədlərdən imtina etməyi və ya hər şeyi təxirə salmağı nəzərdə tutmuram.

Yavaşlamaq gördüyümüz işlə aramızdakı münasibəti dəyişməkdir. Hər şeyə eyni anda çatmağa çalışmaq əvəzinə, nəyin həqiqətən vacib olduğunu anlamaqdır.

Bəzən bir işi daha az vaxtda görmək üçün deyil, daha diqqətli görmək üçün dayanmalıyıq.

Bəzən uşağımızın sualına tələsik cavab vermək əvəzinə onun nəyi anlamağa çalışdığını dinləməliyik.

Bəzən yaxınlarımızla keçirdiyimiz vaxtın keyfiyyətini artırmaq üçün telefonumuzu kənara qoymalıyıq.

Bəzən özümüzə “Daha nə etməliyəm?” sualı əvəzinə “Hazırda nəyə ehtiyacım var?” sualını verməliyik.

Çünki insanın dəyəri bir gündə neçə işi tamamlaması ilə ölçülmür. Onun dəyəri yalnız məhsuldarlığında, qazancında, uğurlarında və başqalarının gözləntilərini nə dərəcədə qarşılamağında deyil.

İnsan bəzən yorulur, bəzən dayanır, bəzən istiqamətini dəyişir. Bunlar onun həyatının təbii hissələridir.

Biz uşaqlara da bunu öyrətməliyik: uğur yalnız tez bitirmək deyil, öyrənmək, cəhd göstərmək, səhvlərdən nəticə çıxarmaq və öz imkanlarına uyğun inkişaf etməkdir.

Uşağın inkişafını sürətləndirmək naminə onun uşaqlığını tələsdirməməliyik.

Eyni zamanda, öz həyatımızı da yalnız gələcəkdə çatacağımız bir nöqtəyə bağlamamalıyıq.

Çünki həyat yalnız çatmalı olduğumuz yer deyil, hazırda içində olduğumuz yoldur.

Nəticə: Bəlkə də çatmalı olduğumuz yer elə olduğumuz yerdir

Müasir insanın ən böyük paradoksu budur: vaxta qənaət etmək üçün hər şeyi sürətləndirir, amma bəzən qazandığı vaxtı da yeni işlərlə doldurur. Daha çox iş görür, daha çox məlumat əldə edir, daha çox məqsəd müəyyənləşdirir, lakin özünü daha rahat və məmnun hiss etməyə həmişə nail olmur.

Bəlkə də problem hər şeyə çatmamağımız deyil. Bəlkə də problem hər şeyə çatmalı olduğumuza inanmağımızdır.

Həyatda bütün imkanlardan istifadə etmək, hər kəsin gözləntilərini qarşılamaq, hər işi mükəmməl görmək və heç vaxt geridə qalmamaq mümkün deyil.

Biz seçim etməliyik. Nəyə vaxt ayıracağımızı, nədən imtina edəcəyimizi, hansı münasibətləri qoruyacağımızı və hansı məsuliyyətlərin həqiqətən bizə aid olduğunu müəyyənləşdirməliyik.

Bəzən bir günün ən dəyərli anı tamamladığımız iş deyil, övladımızın danışarkən gözlərində gördüyümüz sevincdir. Bəzən ən böyük uğur yeni bir nailiyyət deyil, uzun müddətdən sonra özümüzü dinləməyə vaxt tapmağımızdır. Bəzən irəliləyiş daha sürətlə qaçmaq deyil, yanlış istiqamətdə qaçdığımızı anlayıb dayanmaqdır.

Özümüzdən soruşaq: Biz həyatımızı yaşamağa çalışırıq, yoxsa sadəcə ona çatmağa?

Bəlkə də bu gün hər şeyə çatmağa çalışmaq əvəzinə, həqiqətən vacib olan bir şeyə vaxt ayıraq. Bir söhbətə, bir qucaqlamaya, bir gəzintiyə, bir uşağın sualına və ya sadəcə özümüzlə baş-başa qalmağa.

Çünki həyatın mənası hər şeyə çatmaqda deyil, çatdığımız anların içində həqiqətən mövcud ola bilməkdədir.

Bəzən insana daha çox vaxt deyil, sahib olduğu vaxtın içində daha çox yaşamaq lazımdır.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

 Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)