Valideynlərin böyük əksəriyyətinə “Necə uşaq istəyirsiniz?” sualını versək, cavabları təxminən eyni olar: tərbiyəli, sözəbaxan, böyüklərə hörmət edən, dərslərini yaxşı oxuyan, problem yaratmayan və deyilənləri yerinə yetirən uşaq. Əslində, bu arzuların heç biri yanlış deyil. Hər bir valideyn övladının cəmiyyətdə qəbul olunan davranış qaydalarına əməl etməsini, başqalarına hörmətlə yanaşmasını istəyir. Ancaq burada çox vacib bir məqamı nəzərdən qaçırırıq: biz yaxşı uşaq yetişdirməyə çalışarkən onun sağlam şəxsiyyət kimi formalaşmasına nə dərəcədə imkan veririk?

Cəmiyyətimizdə uzun illərdir formalaşmış bir tərbiyə anlayışı var. Uşaq böyüklərin yanında susmalıdır, onların sözünü kəsməməlidir, etiraz etməməlidir, verilən tapşırığı müzakirəsiz yerinə yetirməlidir. Bəzən uşağın sakit oturması, öz fikrini bildirməməsi və hər deyilənlə razılaşması onun nə qədər tərbiyəli olduğunun göstəricisi kimi qəbul edilir. Lakin heç düşünmüşükmü ki, həmişə susan uşaq xoşbəxtdirmi? Hər deyiləni yerinə yetirən uşaq öz istəyini, ehtiyacını və fikrini ifadə etməyi bacarırmı?

Uşağın susması həmişə razılaşması, etiraz etməməsi isə hər şeyi qəbul etməsi demək deyil. Bəzən o, danlanmaqdan, cəzalandırılmaqdan, valideynini incitməkdən və ya qəbul edilməməkdən qorxduğu üçün susur. Belə uşaqlar zamanla öz fikirlərini ifadə etməkdən çəkinə, qərar verməkdə çətinlik çəkə və başqalarının gözləntilərinə uyğun yaşamağa alışa bilərlər.

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, uşağa istədiyini etmək azadlığı verilməli, sərhədlər aradan qaldırılmalıdır. Uşaq böyüklərə hörmət etməyi, davranışlarının nəticələrini anlamağı, cəmiyyətin qaydalarına əməl etməyi öyrənməlidir. Ancaq hörmət qorxu ilə, intizam isə kor-koranə itaətlə qarışdırılmamalıdır. Uşaq valideyninin sözünə yalnız cəzadan qorxduğu üçün deyil, həmin qaydanın səbəbini anladığı üçün əməl etməlidir.

Tərbiyə uşağın şəxsiyyətini susdurmaq deyil

Uşağın tərbiyəsi yalnız ona nə etməli, nə etməməli olduğunu öyrətməkdən ibarət deyil. Əsl tərbiyə uşağa düşünməyi, seçim etməyi, qərarlarının məsuliyyətini daşımağı, başqalarının hisslərinə hörmət etməyi və öz dəyərlərini tanımağı öyrətməkdir.

Məsələn, uşaq böyüklərin söhbətinə qoşulmaq istəyirsə, ona avtomatik olaraq “Sən böyüksən? Sus, danışma!” demək əvəzinə, hansı məqamda və necə söhbətə qoşulmağın uyğun olduğunu izah edə bilərik. Bu zaman həm ünsiyyət mədəniyyətini öyrədirik, həm də onun fikrinin əhəmiyyətli olduğunu göstəririk.

Uşaq valideyninin qərarı ilə razılaşmadıqda da eyni yanaşma vacibdir. Onun etirazını dərhal hörmətsizlik kimi qiymətləndirmək əvəzinə, niyə belə düşündüyünü dinləmək lazımdır. Bəlkə də, uşağın fərqli baxış bucağı var və biz onu anlamaq üçün kifayət qədər vaxt ayırmamışıq.

Fikrini ifadə edə bilən uşaq gələcəkdə öz hüquqlarını müdafiə etməyi, sağlam münasibətlər qurmağı, qarşılaşdığı çətinliklərdə çıxış yolu axtarmağı daha yaxşı öyrənə bilər. Çünki şəxsiyyətin formalaşması uşağın yalnız valideyninin yanında necə davranması ilə deyil, valideynin nəzarəti olmadığı zaman hansı qərarları verməsi ilə də bağlıdır.

Uşağa seçim imkanı vermək onu ərköyün etmir

Valideynlərin tez-tez yol verdiyi səhvlərdən biri uşağın əvəzinə hər şeyi qərarlaşdırmaqdır. Nə geyinəcəyini, hansı məşğələyə gedəcəyini, kiminlə dostluq edəcəyini, boş vaxtını necə keçirəcəyini böyüklər müəyyənləşdirirlər. Bəzən uşağın öz seçimini etməsinə imkan verilmir, çünki valideyn onun səhv qərar verəcəyindən narahat olur.

Halbuki seçim etmək bacarığı da inkişaf etdirilməli olan bir vərdişdir. Uşağa yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun seçim imkanları vermək lazımdır. Məsələn, hansı geyimi geyinəcəyini, hansı kitabı oxuyacağını və ya asudə vaxtında hansı məşğuliyyətlə məşğul olacağını seçə bilər. Burada əsas məsələ ona hər istədiyini vermək deyil, seçimlərinin nəticələrini anlamağı öyrətməkdir.

Uşaq kiçik yaşlarından qərar verməyi öyrənməzsə, böyüdükdə də başqalarının yönləndirməsinə ehtiyac duya bilər. Hər addımında valideynin, müəllimin, həyat yoldaşının və ya başqa bir şəxsin təsdiqini gözləyə bilər. Bu isə özünəinamın və müstəqilliyin inkişafına mane ola bilər.

Səhv etmək də böyüməyin bir hissəsidir

Bəzən valideynlər övladlarını bütün səhvlərdən qorumağa çalışırlar. Uşağın yanlış seçim etməsini, uğursuzluq yaşamasını, nəyisə bacarmamasını qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Nəticədə onun əvəzinə tapşırıqları yerinə yetirir, problemlərini həll edir və çətinliklərlə üzləşməsinə imkan vermirlər.

Ancaq unutmayaq ki, uşaq yalnız uğur qazandığı zaman deyil, uğursuzluqla qarşılaşdığı zaman da öyrənir. Səhv etdikdə onu alçaltmaq, başqaları ilə müqayisə etmək və ya “Sən heç nəyi bacarmırsan” demək əvəzinə, həmin vəziyyətdən nə öyrənə biləcəyini müzakirə etmək lazımdır.

Məqsəd səhvsiz uşaq yetişdirmək deyil. Məqsəd səhv etdikdə özünü toparlamağı, məsuliyyət götürməyi, nəticə çıxarmağı və yenidən cəhd etməyi bacaran şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.

Uşaq özünü qəbul olunmuş hiss etməlidir

Sağlam şəxsiyyətin formalaşmasında uşağın emosional ehtiyaclarının qarşılanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq bilməlidir ki, valideynləri onu yalnız yaxşı qiymət aldığı, deyilənləri yerinə yetirdiyi və ya hamının bəyəndiyi kimi davrandığı zaman sevmirlər.

O, əsəbiləşəndə, kədərlənəndə, qorxanda, nəyəsə etiraz edəndə də valideyninin yanında özünü təhlükəsiz hiss etməlidir. Bu, uşağın bütün davranışlarını qəbul etmək demək deyil. Hissləri qəbul etmək və davranışlara sərhəd qoymaq tamamilə fərqli məsələlərdir.

Məsələn, uşağa “Əsəbiləşməyin düzgün deyil” demək əvəzinə, “Əsəbiləşdiyini başa düşürəm, amma hirslənəndə başqasını vurmaq olmaz” demək daha sağlam yanaşmadır. Beləliklə, uşaq öz hisslərinin normal olduğunu, lakin onları ifadə etməyin müəyyən qaydaları olduğunu öyrənir.

Uşağın emosional təhlükəsizliyi onun gələcək münasibətlərinə, özünə münasibətinə və çətinliklər qarşısında davranışına da təsir göstərir. Özünü dinlənilən və qəbul edilən hiss edən uşaq problemlərini gizlətməkdənsə, valideyni ilə bölüşməyə daha çox meyilli olur.

Biz övladımızı həyata hazırlayırıq, yoxsa yalnız bizə uyğunlaşdırırıq?

Bu gün uşaqlarımızı sabahın həyatına hazırlayırıq. Onlar gələcəkdə bizim yanımızda olmayacaqlar, öz qərarlarını özləri verəcək, müxtəlif insanlarla ünsiyyət quracaq, çətinliklərlə qarşılaşacaq və həyatlarının məsuliyyətini daşıyacaqlar. Belə bir dünyada yalnız sözəbaxan olmaq kifayət etmir.

Onlara tənqidi düşünməyi, sual verməyi, fərqli fikirlərə hörmət etməyi, sərhədlərini qorumağı, emosiyalarını idarə etməyi və müstəqil qərar verməyi öyrətməliyik. Eyni zamanda empatiya, mərhəmət, dürüstlük, məsuliyyət və vicdan kimi dəyərləri də aşılamaq vacibdir.

Valideyn olaraq özümüzə bir sual verməliyik: övladımızın yalnız yaxşı uşaq olmasını istəyirik, yoxsa həyatda öz yolunu tapa bilən, özünə güvənən, başqalarının təsiri altında asanlıqla qalmayan və xoşbəxt bir insan olmasını?

Mənim üçün sağlam tərbiyənin əsas məqsədi uşağı valideynin istədiyi qəlibə salmaq deyil, onun fərdi xüsusiyyətlərini, potensialını və şəxsiyyətini tanıyaraq inkişafına dəstək olmaqdır. Çünki hər uşağın öz xarakteri, maraqları, bacarıqları və inkişaf tempi var. Bizim vəzifəmiz bu fərqləri aradan qaldırmaq deyil, onların sağlam şəkildə inkişaf etməsinə şərait yaratmaqdır.

Unutmayaq ki, yaxşı uşaq böyüklərin yanında susan, hər deyilənə razılaşan və heç vaxt etiraz etməyən uşaq deyil. Yaxşı tərbiyə almış uşaq başqasına hörmət etməyi bacaran, eyni zamanda özünə də hörmət edən, fikrini ifadə edən, başqasının haqqını qoruduğu kimi öz haqqını da tanıyan insandır.

Bizim məqsədimiz itaətkar uşaqlar deyil, düşünən, hiss edən, məsuliyyətli, özünə güvənən və sağlam şəxsiyyətə malik insanlar yetişdirmək olmalıdır.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)