Gulnare-İmanova

Autizm: uşağı dəyişdirməyə çalışırıq, yoxsa onun dünyasını anlamağa?

Baxış sayı: 731

Birinci keys: Danışmayan, amma ünsiyyət qurmaq istəyən uşaq

Təsəvvür edək ki, 4 yaşlı uşaq psixoloqun kabinetinə gətirilir. Nitqi yoxdur, adına hər zaman reaksiya vermir, böyüklərin əlindən tutaraq istədiyi əşyaya doğru aparır. Valideynin əsas şikayəti isə budur: “Uşağım danışmır, heç nə başa düşmür”.

İlkin müşahidə zamanı uşağın sözlərlə deyil, davranışlarla ünsiyyət qurduğu görünür. O, istədiyi oyuncağa çatmaq üçün böyüyün əlindən istifadə edir, bəzi əşyaları göstərir və müəyyən səslərlə ehtiyacını ifadə etməyə çalışır.

Burada mütəxəssisin qarşısında duran əsas vəzifə uşağa sadəcə söz təkrarlatmaq deyil, onun mövcud kommunikasiya imkanlarını müəyyənləşdirməkdir.

Müdaxilə prosesində birgə diqqət, təqlid, növbələşmə, funksional oyun və alternativ kommunikasiya vasitələrindən istifadə üzərində işləmək məqsədəuyğundur.

Peşəkar nəticə: Nitqin olmaması ünsiyyət ehtiyacının olmaması demək deyil. Uşağın ünsiyyət təşəbbüslərini görmək və onları inkişaf etdirmək lazımdır.

 

İkinci keys: Tapşırıqdan qaçan, ağlayan və özünü yerə atan uşaq

5 yaşlı autizmli uşaq məşğələ zamanı tapşırıq veriləndə ağlayır, materialları kənara atır və masadan uzaqlaşır.

İlk baxışda bu davranış itaətsizlik kimi görünə bilər. Lakin davranışın funksional təhlili zamanı məlum olur ki, uşaq əsasən uzunmüddətli, mürəkkəb və onun inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayan tapşırıqlar təqdim ediləndə belə reaksiya verir.

Bu vəziyyətdə tapşırıqları kiçik mərhələlərə bölmək, vizual dəstəkdən istifadə etmək, qısa fəaliyyətlər planlaşdırmaq və uşağa seçim imkanı vermək daha məqsədəuyğundur.

Uşağın davranışını cəza ilə dayandırmaq əvəzinə, həmin davranışa səbəb olan amilləri müəyyənləşdirmək lazımdır.

Peşəkar nəticə: Bəzən uşağın tapşırıqdan imtinası öyrənmək istəməməsindən deyil, tapşırığın onun üçün əlçatan olmamasından qaynaqlanır.

autizm

Üçüncü keys: Oyuncaqları eyni qaydada düzən uşaq

3 yaşlı uşaq otağa daxil olan kimi avtomobilləri rənglərinə görə düzür. Kimsə onların yerini dəyişəndə narahat olur, ağlayır və əvvəlki düzülüşü bərpa etməyə çalışır.

Valideyn bunu qəribə vərdiş hesab edir və uşağın bu davranışını dərhal dayandırmaq istəyir.

Lakin mütəxəssis üçün burada daha vacib suallar yaranır:

* Bu təkrarlanan davranış uşağa nə verir?

* Uşaq bu fəaliyyət zamanı sakitləşirmi?

* Oyununa başqa bir insanın qoşulmasına imkan verirmi?

* Dəyişikliklər zamanı hansı səviyyədə narahatlıq yaşayır?

Təkrarlanan hərəkətləri yalnız aradan qaldırılmalı davranış kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Əvvəlcə onun funksiyasını və uşağın həyatına təsirini anlamaq lazımdır.

Əgər bu davranış uşağın gündəlik fəaliyyətinə ciddi mane olmursa və təhlükə yaratmırsa, onu zorla dayandırmağa ehtiyac yoxdur. Bunun əvəzinə uşağın maraqlarından istifadə edərək qarşılıqlı oyunu genişləndirmək mümkündür.

Peşəkar nəticə: Uşağın maraqlarını məhdudlaşdırmaq əvəzinə, həmin maraqları öyrənmə və ünsiyyət üçün vasitəyə çevirmək olar.

Autizmli uşaqla işləyərkən mütəxəssisin əsas prinsipləri

Bu üç nümunə bizə göstərir ki, autizmli uşaqlarla işdə standart və hamıya eyni tətbiq edilən proqramlar kifayət etmir.

Mütəxəssis aşağıdakı istiqamətləri nəzərə almalıdır:

1) Uşağın fərdi inkişaf profilini müəyyənləşdirmək.

2)  Reseptiv və ekspressiv nitqi qiymətləndirmək.

3) Birgə diqqət və sosial qarşılıqlı əlaqəni inkişaf etdirmək.

4) Təqlid və funksional oyun bacarıqlarını dəstəkləmək.

5) Sensor xüsusiyyətləri nəzərə almaq.

6) Davranışın funksiyasını araşdırmaq.

7) Alternativ və dəstəkləyici kommunikasiya imkanlarından istifadə etmək.

8) Valideynləri müdaxilə prosesinə cəlb etmək.

9) Özünəxidmət və müstəqillik bacarıqlarını inkişaf etdirmək.

10) İnkişaf dinamikasını mütəmadi qiymətləndirmək.

autizm 1

Beynəlxalq elmi yanaşmalar nə deyir?

Barry Prizantın Uniquely Human əsərində autizmə yanaşmanın mərkəzində uşağın davranışını anlamaq, onun fərdi xüsusiyyətlərinə hörmət etmək və ünsiyyət imkanlarını genişləndirmək dayanır.

Catherine Lordun autizmin qiymətləndirilməsi sahəsindəki elmi fəaliyyəti isə diaqnostik müşahidənin, inkişaf tarixçəsinin və müxtəlif inkişaf sahələrinin kompleks araşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir.

NICE klinik tövsiyələri oyun əsaslı sosial-kommunikativ müdaxilələri, birgə diqqətin inkişafını, valideynlərin prosesdə iştirakını və davranışın funksional qiymətləndirilməsini vurğulayır.

Tiede və Waltonun 2019-cu ildə dərc olunmuş meta-analizi təbii inkişaf və davranış yanaşmalarına əsaslanan müdaxilələrin sosial iştirak, oyun və bəzi digər inkişaf sahələrində müsbət nəticələrini göstərir.

Bu elmi yanaşmaların ortaq mesajı belədir: autizmli uşağa müdaxilə onun fərdi ehtiyaclarına, inkişaf səviyyəsinə və gündəlik həyatına əsaslanmalıdır.

Autizmli uşağın inkişafını yalnız neçə söz danışması, neçə tapşırığı yerinə yetirməsi və ya nə qədər göz təması qurması ilə ölçmək olmaz.

Bəzən birgə diqqətin yaranması, ilk dəfə öz istəyini ifadə etməsi, valideynlə növbəli oyun oynaması və ya gündəlik həyatda müstəqil bir bacarıq qazanması böyük inkişaf göstəricisidir.

Biz mütəxəssislər olaraq yalnız uşağın davranışını dəyişdirməyə deyil, onun dünyasını anlamağa çalışmalıyıq.

Çünki hər bir uşağın inkişaf etmək hüququ olduğu kimi, fərqli olmaq hüququ da var.

Autizmli uşağa ən böyük dəstək onu başqalarına bənzətmək deyil, öz potensialını reallaşdıra bilməsi üçün doğru şərait yaratmaqdır.

 

Klinik psixoloq Gülnarə İmanova

 

Bu məqalə Çinar Psixologiya Reablitasiya və İnkişaf Mərkəzinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.

Cinar PM

Çinar Psixologiya, İnkişaf və Reabilitasiya Mərkəzi

📍 Ünvan: Sahil qəsəbəsi, Zahid Qasımov küçəsi 41

📞 WhatsApp: +994 99 850 80 17




Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir