Azərbaycan ailəsində kişi tarixən ailənin dayağı, qoruyucusu və məsuliyyət daşıyan tərəfi kimi qəbul olunub. Ata-anaya hörmət, böyüyə ehtiram, bacı-qardaşa sahib çıxmaq, ailəni qorumaq bizim mədəni yaddaşımızın mühüm hissəsidir.

Amma milli dəyər kişinin hər qərarı tək verməsi, qadının susması və ya həyat yoldaşının daim mənşə ailəsindən sonra gəlməsi demək deyil.

Əsl güclü kişi ailəsində hökmranlıq edən deyil, məsuliyyət daşıyan kişidir.

O, atasına hörmət edir, amma atasının onun qurduğu ailənin qərarlarını idarə etməsinə icazə vermir.

Anasına qayğı göstərir, amma həyat yoldaşını anası ilə rəqabətə məcbur etmir.

Bacısına və qardaşına sahib çıxır, amma onların bütün problemlərini öz ailəsinin üzərinə qoymur.

Çünki evlilik insanın əvvəlki ailəsi ilə bağlarını kəsməsi deyil. Evlilik həmin bağların içində yeni və müstəqil ailə sistemi qurmağı öyrənməkdir.

Psixologiyada buna yaxın anlayışlardan biri özünüdifferensiasiyadır. İnsan mənşə ailəsini sevə-sevə də ondan psixoloji olaraq müstəqil qərar verə bilər. Yəni “anam nə deyər?”, “atam nə düşünər?” sualları insanın bütün həyat qərarlarını idarə etməməlidir. Bowen ailə sistemləri nəzəriyyəsinə görə insanın sağlam yetkinliyi həm yaxın münasibət qurmaq, həm də öz mövqeyini qorumaq bacarığı ilə əlaqəlidir. Araşdırmalar da özünüdifferensiasiyanın daha yaxşı psixoloji və nikah nəticələri ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Burada söhbət ata-anadan uzaqlaşmaqdan getmir.

Söhbət emosional asılılıqdan ayrılmaqdan gedir.

Valideyninə hörmət edə bilərsən, amma onun razılığı olmadan qərar verə bilməyəcək qədər ona bağlı olmaq başqa məsələdir.

Ananı sevə bilərsən, amma ananın narazılığına görə həyat yoldaşını daim güzəştə məcbur etmək sağlam ailə münasibəti deyil.

Atana hörmət edə bilərsən, amma onun sözünü həyat yoldaşının ehtiyacından üstün tutmaq artıq ailədaxili sərhəd məsələsidir.

Çünki kişi evləndiyi gün sadəcə ər olmur. O, eyni zamanda yeni ailə sisteminin məsuliyyətini daşıyan şəxsə çevrilir.

Əgər insan fiziki olaraq ata evindən çıxsa da, bütün qərarlarını hələ də mənşə ailəsinin təsdiqinə əsasən verirsə, psixoloji baxımdan yeni ailəsinin mərkəzinə tam keçə bilməyə bilər.

Bu zaman həyat yoldaşı özünü daim ikinci planda hiss edə bilər.

“Bizim qərarımız” yerinə “anam belə istəyir”,

“bizim planımız” yerinə “atam belə məsləhət gördü”,

“həyat yoldaşım nə hiss edir?” yerinə “ailəm nə deyəcək?” gəlir.

Və münasibətdə görünməyən bir üçbucaq yaranır.

Bu, sadəcə ər-arvad münasibəti deyil; artıq mənşə ailəsinin emosional təsiri də münasibətin içərisinə daxil olur.

Bəs demokratik ailə nədir?

Demokratik ailə kişinin nüfuzunu azaltmır.

Əksinə, onun emosional yetkinliyini göstərir.

Demokratiya ailədə “kim kimin sözünə baxmalıdır?” sualı deyil.

Demokratiya:

“Biz bu qərarı necə birlikdə verə bilərik?”

sualıdır.

Həyat yoldaşını dinləmək kişinin zəifliyi deyil.

Onun fikrini nəzərə almaq hakimiyyətdən imtina etmək deyil.

Uşağın tərbiyəsində yalnız “mən belə dedim” prinsipi ilə davranmamaq ata nüfuzunu azaltmır.

Əksinə, uşaq belə bir ailədə həm sərhədi, həm hörməti, həm də dialoqu öyrənir.

Ən vacib məsələ isə prioritetdir.

İnsan valideynlərinə övladdır.

Bacı və qardaşına bacı-qardaşdır.

Həyat yoldaşına ər və ya arvaddır.

Uşaqlarına isə valideyndir.

Bu rolların hər birinin öz məsuliyyəti var.

Valideynə hörmət həyat yoldaşına məsuliyyətin alternativi deyil.

Bacıya kömək etmək həyat yoldaşının hüquqlarını arxa plana keçirmək demək deyil.

Qardaşın yanında olmaq öz uşaqlarının ehtiyaclarını unutmaq demək deyil.

Ata-anaya dayaq olmaq qurduğun ailənin müstəqilliyini itirmək demək deyil.

Sağlam ailədə insan “ya onlar, ya həyat yoldaşım” seçimi qarşısında qalmamalıdır. Əsas məsələ hər münasibətin sərhədini və məsuliyyətini düzgün müəyyənləşdirməkdir.

Məsələn, ailə büdcəsinin davamlı olaraq mənşə ailəsinin problemlərinə yönəldilməsi, hər həftəsonu planların valideynlərin istəyinə görə dəyişdirilməsi və ya ər-arvadın mühüm qərarlarının əvvəlcə valideynlərlə müzakirə olunması zamanla həyat yoldaşında dəyərsizləşmə və kənarda qalma hissi yarada bilər.

Araşdırmalar da mənşə ailəsi və qayınata-qayınana ilə münasibətlərdə balansın və qarşılıqlılığın nikah məmnuniyyəti ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

Bəs belə kişi niyə yaxşı ər və yaxşı ata olmaqda çətinlik çəkir?

Çünki bəzən insan yaşca böyüyür, amma psixoloji olaraq mənşə ailəsindən ayrışma prosesini tamamlamır.

O, hələ də daxilində “yaxşı oğul olmaq” ehtiyacı ilə yaşayır.

Anasının könlünü həyat yoldaşının qəlbindən üstün tutur.

Atasının sözünü öz ailəsinin ehtiyacından daha vacib hesab edir.

“Anam nə deyər?” sualı “həyat yoldaşım nə hiss edir?” sualını üstələyir.

Belə olduqda insan iki ailə arasında qalır.

Bir tərəfdə onu böyüdən ailə,

digər tərəfdə onun qurduğu ailə.

Yetkinlik isə bu iki ailəni bir-birinə qarşı qoymaq deyil.

Öz yerini bilməkdir.

Ata-anaya övlad olaraq qalmaq, amma həyat yoldaşına ər olmaq.

Bacı-qardaşa dəstək olmaq, amma öz uşaqlarına valideyn məsuliyyətini daşımaq.

Valideynlərin fikrinə qulaq asmaq, amma son qərarı öz ailəsinin məsuliyyətini daşıyan yetkin insan kimi vermək.

Bu, milli dəyərlərdən uzaqlaşmaq deyil.

Əksinə, ailəyə verilən dəyərin daha yetkin formasına keçməkdir.

Çünki ənənə ilə müasirlik bir-birinin düşməni deyil.

Milli dəyər kökümüzdür, sağlam sərhəd isə həmin kökün üzərində böyüyən ağacın budaqlarıdır.

Kökünü itirmədən dəyişmək mümkündür.

Ataya hörmət edib öz ailəsinin sərhədini qorumaq mümkündür.

Anaya qayğı göstərib həyat yoldaşını onunla rəqabətə məcbur etməmək mümkündür.

Bacı-qardaşa sahib çıxıb öz uşaqlarını ikinci plana keçirməmək mümkündür.

Həyat yoldaşını dinləyib kişi olaraq öz məsuliyyətini qorumaq mümkündür.

Çünki əsl kişilik qadının susmasını təmin etmək deyil.

Əsl kişilik ailəsində hər kəsin haqqını qoruyacaq qədər güclü, öz qərarının məsuliyyətini daşıyacaq qədər yetkin olmaqdır.

Və bəlkə də bu gün Azərbaycan ailəsinin ehtiyac duyduğu kişi modeli məhz budur:

Hökm edən yox — məsuliyyət daşıyan.

Qorxudan yox — güvən verən.

Susduran yox — dinləyən.

Valideynlərinin kölgəsində qalan yox — öz ailəsinin dayağı olan.

Ailəsini başqalarından təcrid edən yox — sağlam sərhədlər quran.

Çünki kişi ata evindən yalnız fiziki olaraq çıxanda deyil, öz ailəsinin emosional və mənəvi məsuliyyətini daşımağa başlayanda yetkinləşir.

Və sağlam ailənin ən gözəl tərəfi də budur:

İnsan kökünü unutmadan öz ağacını böyüdə bilir.

Psixoloji nəticə

Bu məsələnin əsasında əslində “kişi anasına çox bağlıdırmı?” sualı dayanmır.

Daha dərin sual budur:

Bu insan öz ailəsinin qərarlarını müstəqil şəkildə verə biləcək qədər psixoloji yetkinləşibmi?

Çünki sağlam yetkinlik valideynlərdən uzaqlaşmaq deyil; onların sevgisini və təsirini bir-birindən ayıra bilməkdir.

İnsan həm valideynlərini sevə, həm həyat yoldaşına sadiq qala, həm də öz mövqeyini qoruya bilər.

Bu, emosional ayrılma deyil — sağlam diferensiasiyadır.

Və uşaqlar da ən çox bunu öyrənirlər:

Ata-analarının bir-birinə hörmət etdiyi,

qərarları dialoqla verdiyi,

böyüklərə hörmətlə yanaşdığı, amma öz ailəsinin sərhədini qoruduğu ailədə uşaq münasibətlərdə həm yaxınlığı, həm fərdiliyi, həm də məsuliyyəti görərək böyüyür.

**Yaxşı ata uşağına yalnız “mənə hörmət et” demir.

O, uşağına hörmətin necə göstərildiyini öz davranışı ilə öyrədir.**

Şahnaz Mehdiyeva

Tərbiyəçi müəllim

Uşaq psixoloqu