Hörmətli həmkarlar, dəyərli valideynlər!
Bu gün sizə bir uşaq haqqında danışmaq istəyirəm.
Amma əslində söhbət yalnız bir uşaqdan getmir. Söhbət bizim böyütdüyümüz gələcək insandan gedir.
Gəlin özümüzə bir sual verək:
Biz uşaqlarımızı necə böyüdürük?
Onlara yalnız yaxşı oxumağı öyrədirik?
Yalnız böyüyə hörmət etməyi deyirik?
Yoxsa onlara düşünməyi, hiss etməyi, seçim etməyi və insan olaraq özünü tanımağı da öyrədirik?
Çünki uşaq sadəcə məktəbdə böyümür.
Uşaq ailədə böyüyür.
Sözlərimizin içində böyüyür.
Davranışlarımızın içində böyüyür.
Bəzən bizim susmağımızdan belə nəsə öyrənir.
Uşaq dünyaya müəyyən temperament xüsusiyyətləri ilə gəlir. Amma onun dəyərləri, münasibət qurmaq forması, emosiyalarını ifadə etməsi, özünə və başqalarına münasibəti böyük ölçüdə yaşadığı mühitdə formalaşır.
Uşağın ətrafında baş verən hər şey onun daxili dünyasına toxunur.
Təlim — uşağa cavab vermək deyil, sual verməyi öyrətməkdir
Bəzən düşünürük ki, yaxşı oxuyan uşaq yaxşı tərbiyə olunmuş uşaqdır.
Amma bu, həmişə belə deyil.
Uşaq çox şey bilə bilər, amma özünü idarə edə bilməyə bilər.
Çox məlumatlı ola bilər, amma empatiya göstərə bilməyə bilər.
Yüksək qiymətlər ala bilər, amma səhv etməkdən qorxa bilər.
Ona görə təlim yalnız bilik vermək deyil.
Təlim uşağa düşünməyi öyrətməlidir.
Uşağa hazır cavabı vermək asandır.
Amma ona:
“Sən necə düşünürsən?”
“Səncə, bunun səbəbi nədir?”
“Başqa hansı çıxış yolu ola bilər?”
demək onun düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirir.
Və ən əsası — uşağın səhv etməsinə icazə verməliyik.
Çünki səhv edən uşaq uğursuz uşaq deyil.
Səhv bəzən öyrənməyin ən güclü mərhələsidir.
Uşağa “Səhv etdin, deməli, bacarmırsan” desək, o, növbəti dəfə cəhd etməkdən qorxa bilər.
Amma desək ki:
“Səhv etdin. Gəlin birlikdə baxaq, bundan nə öyrənə bilərik?”
uşaq anlayır ki, səhv etmək son deyil — inkişafın bir hissəsidir.
Tərbiyə — uşağa dediklərimiz deyil, ona göstərdiklərimizdir
İndi isə ən həssas məsələyə gələk: tərbiyə.
Biz uşaqlara deyirik:
“Yalan danışma.”
“Qışqırma.”
“Hörmətli ol.”
“Əsəbiləşmə.”
Amma gəlin bir anlıq özümüzə baxaq.
Uşaq bizim əsəbiləşəndə necə danışdığımızı görürmü?
Biz səhv etdikdə üzr istəyirikmi?
Uşağın fikri bizim fikrimizdən fərqli olanda onu dinləyirikmi?
Çünki uşaq çox vaxt bizim dediklərimizi deyil, bizim etdiklərimizi öyrənir.
Əgər biz hörmətdən danışıb uşağı alçaldırıqsa, o, hörməti sözlərdən deyil, alçaldılmaq təcrübəsindən öyrənəcək.
Əgər biz emosiyaları idarə etməkdən danışıb hər konflikt zamanı qışqırırıqsa, uşaq emosional tənzimləməni yox, qışqırmağı öyrənəcək.
Ona görə tərbiyənin ən güclü formalarından biri nümunə olmaqdır.
Bəs adət-ənənələr?
Bizim uşaqlarımızın kökləri olmalıdır.
Uşaq bilməlidir:
Mən kiməm?
Haradan gəlirəm?
Ailəmin hansı dəyərləri var?
Mədəniyyətim mənə nə ötürür?
Adət-ənənələr uşağa mənsubiyyət hissi verə bilər.
Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, qonaqpərvərlik, paylaşmaq, ailə bağlarını qorumaq kimi dəyərlər uşağın sosial inkişafına müsbət təsir göstərə bilər.
Amma burada çox vacib bir sərhəd var:
Ənənə uşağın şəxsiyyətini dəstəkləməlidir, onu əzməməlidir.
Bəzən uşağa deyirik:
“Bizdə belədir!”
Və bununla söhbəti bitiririk.
Amma mən uşaq psixoloqu kimi başqa bir sual təklif edirəm:
“Bizdə niyə belədir?”
Uşağın sual verməsinə imkan verək.
Çünki sual verən uşaq ənənəni məhv etmir.
Əksinə, onun mənasını anlamağa başlayır.
Hər keçmiş davranış gələcəyə daşınmalıdırmı?
Bu sual çox vacibdir.
Keçmiş bizim tariximizdir. Amma hər keçmiş davranış sağlam davranış demək deyil.
Əgər hansısa adət uşağı alçaldırsa, qorxudursa, onun emosional və şəxsi sərhədlərini pozursa, biz dayanıb düşünməliyik:
“Bu davranışı həqiqətən qorumağa ehtiyac varmı?”
Çünki ənənə adına uşağın şəxsiyyətini incitmək olmaz.
Uşağa hörmət etmək bizim milli və ailə dəyərlərimizə zidd deyil.
Əksinə, sağlam gələcək üçün bu dəyərlərin daha şüurlu şəkildə yaşadılmasıdır.
Biz itaətkar uşaq istəyirik, yoxsa düşünən insan?
Mən bu sualı xüsusilə valideynlərə vermək istəyirəm:
Uşağınızın heç vaxt sizə etiraz etməməsini istəyirsiniz, yoxsa doğru bildiyi zaman öz fikrini ifadə edə bilməsini?
Çünki uşaq böyüyəcək.
Bir gün məktəbdə olmayacaq.
Bir gün sizin yanınızda olmayacaq.
Bir gün onun qərarlarını siz verməyəcəksiniz.
Və həmin gün onun yanında sizin səsiniz yox, formalaşdırdığınız daxili səs olacaq.
O zaman uşaq düşünə biləcəkmi?
“Bu doğrudurmu?”
“Bu mənim üçün sağlamdırmı?”
“Mən bununla razıyam?”
“Xeyr deməliyəmmi?”
Məncə, tərbiyənin ən böyük uğurlarından biri məhz budur:
Uşaq siz yanınızda olmayanda da doğru seçim edə bilsin.
Biz uşaqlarımıza üç böyük miras veririk:
Təlim — ağıl verir.
Tərbiyə — xarakter formalaşdırır.
Adət-ənənə — möhkəmlədir
Amma mən bir dördüncü şeyi də əlavə edərdim:
Sevgi.
Çünki bilik sevgisiz soyuq ola bilər.
Qayda anlayışsız təzyiqə çevrilə bilər.
Ənənə düşüncəsiz məcburiyyətə çevrilə bilər.
Uşağın isə bütün bunların içində özünü dəyərli, eşidilmiş və qəbul olunmuş hiss etməyə ehtiyacı var.
Uşağa düzgün adət-ənənələri aşılayaq ki , haradan gəldiyini bilsin.
Qanad verək ki, hara gedəcəyini özü seçə bilsin.
Və ən əsası, ona elə bir daxili kompas verək ki, biz yanında olmayanda belə doğru ilə yanlışı ayırd edə bilsin.
Çünki bizim vəzifəmiz uşağın həyatını onun əvəzinə yaşamaq deyil.
Bizim vəzifəmiz onu həyata hazırlamaqdır.
Və unutmayaq:
Bu gün tərbiyə etdiyimiz uşaq sabah cəmiyyətin bir parçası olacaq.
Deməli, uşağın şəxsiyyətinə necə münasibət göstəririksə, əslində gələcəyin cəmiyyətinə də elə münasibət göstəririk.
Sağlam uşaq — sağlam ailənin, sağlam ailə isə sağlam cəmiyyətin təməlidir.
Sevgilərlə….
Şahnaz Mehdiyeva
Tərbiyəçi müəllim
Uşaq psixoloqu
