Valideyn olmağa hazır olmaq və hazır olmamağın psixoloji göstəriciləri
Valideynlik insan həyatında mühüm inkişaf mərhələlərindən biridir. Uşağın dünyaya gəlməsi yalnız ailənin sosial strukturunu deyil, valideynlərin emosional, psixoloji və gündəlik həyatını da dəyişdirir. Buna görə “valideyn olmağa hazırammı?” sualının cavabı yalnız yaş, ailə vəziyyəti və maddi imkanlarla müəyyən edilə bilməz.
Psixoloji baxımdan valideynliyə hazırlıq insanın məsuliyyət götürmək, emosiyalarını tənzimləmək, münasibət qurmaq, uşağın inkişaf ehtiyaclarını anlamaq və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyətlərinin məcmusudur.
Valideynliyə psixoloji hazırlığın əsas göstəriciləri
1) Emosional yetkinlik
Valideynlikdə əsas bacarıqlardan biri emosional tənzimləmədir.
Körpənin ağlaması, yuxusuzluq, uşağın inadkarlığı və yeniyetmənin etirazı valideyndə stress yarada bilər. Psixoloji cəhətdən hazır valideyn öz emosiyasını uşağın üzərinə yönəltmək əvəzinə onu tənzimləməyə çalışır.
“Mən əsəbiləşdim, amma uşağı təhqir etməyəcəyəm.”
Bu, emosional yetkinliyin göstəricisidir.
2) Uşağı ayrıca şəxsiyyət kimi qəbul etmək
Uşaq valideynin arzularının davamı deyil.
Valideyn öz uşağının:
– xarakterinin;
– maraqlarının;
– qabiliyyətlərinin;
– emosional reaksiyalarının;
– inkişaf tempinin
özünəməxsus ola biləcəyini qəbul etməlidir.
“Mən belə istəyirəm” ilə “uşağın buna ehtiyacı varmı?” sualları arasında fərq qoymaq sağlam valideynliyin əsas şərtlərindəndir.
3) Real gözləntilər
Uşaqdan yaşına uyğun olmayan davranış tələb etmək valideyn-uşaq münasibətində konflikt yarada bilər.
Məsələn, kiçik uşağın uzun müddət sakit oturmasını, bütün emosiyalarını idarə etməsini və böyüklər kimi düşünməsini gözləmək inkişaf baxımından real deyil.
Valideyn uşağın davranışını yaş və inkişaf mərhələsi kontekstində qiymətləndirməlidir.
4) Məsuliyyəti paylaşmaq
Sağlam ailə modelində valideynlik yalnız ananın və ya yalnız atanın vəzifəsi deyil.
Cütlük əvvəlcədən:
– gecə qayğısını;
– ev işlərini;
– maddi məsuliyyəti;
– uşağın təhsil və sağlamlıq ehtiyaclarını;
– şəxsi istirahət vaxtını
müzakirə etməlidir.
Bu, gələcək konfliktlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.
Valideynliyə hazır olmamağın göstəriciləri
Aşağıdakı xüsusiyyətlər insanı avtomatik olaraq “pis valideyn” etmir. Lakin onlar valideynlikdən əvvəl üzərində işlənməsi vacib olan risk faktorlarıdır.
1) Uşağı münasibəti xilas etmək vasitəsi kimi görmək
“Uşaq olsa, həyat yoldaşım mənə daha çox bağlanacaq.”
Uşağın böyüklərin münasibətindəki problemləri həll etməsi gözlənilməməlidir.
Uşaq cütlük münasibətinin “terapevti” deyil.
2) Uşağın valideynə tabe olmasını əsas məqsəd hesab etmək
“Uşaq məndən qorxmalıdır.”
Qorxu itaət yarada bilər, lakin bu, sağlam emosional bağlılıqla eyni deyil.
Müasir inkişaf yanaşmaları uşağın təhlükəsiz sərhədlər daxilində emosional əlaqə, hörmət və ardıcıl tərbiyə ilə böyüdülməsinin əhəmiyyətini vurğulayır.
3) Fiziki və emosional zorakılığı tərbiyə metodu hesab etmək
Döymək, alçaltmaq, qorxutmaq, təhqir etmək və davamlı hədələmək tərbiyənin sağlam forması hesab edilmir.
Valideynliyə hazırlıq uşağın davranışını idarə etməkdən əvvəl öz davranışını idarə edə bilməyi tələb edir.
4) Səhvini qəbul etməmək
“Mən valideynəm, uşağımdan üzr istəmərəm.”
Bu düşüncə ailə daxilində sağlam emosional modelin formalaşmasına mane ola bilər.
Valideynin:
“Sənə qışqırmağım düzgün deyildi. Mən səhv etdim.”
deməsi uşağa məsuliyyət və emosional bərpa modelini öyrədir.
5) Kömək istəməkdən utanmaq
Valideyn hər şeyi təkbaşına bilməli deyil.
Psixoloq, pediatr, loqoped, xüsusi pedaqoq və digər mütəxəssislərdən vaxtında dəstək almaq zəiflik deyil, məsuliyyətli valideynlik davranışıdır.
Valideynliyə hazırlıq üçün psixoloji özünüqiymətləndirmə
Gənc cütlük özünə aşağıdakı sualları verə bilər:
Emosional hazırlıq
– Mən stress zamanı özümü idarə edə bilirəmmi?
– Qəzəbləndikdə davranışımı dayandıra bilirəmmi?
– Uşağın ağlamasını şəxsi hücum kimi qəbul etməyəcəyəmmi?
Münasibət hazırlığı
– Həyat yoldaşımla fikir ayrılığını təhqirsiz həll edə bilirikmi?
– Valideynlik məsuliyyətini bölüşməyə hazırıqmı?
– Bir-birimizə dəstək sistemimiz varmı?
Tərbiyə haqqında baxış
– Fiziki cəza haqqında düşüncəm nədir?
– Sərhəd qoymaqla cəzalandırma arasındakı fərqi bilirəmmi?
– Uşağın yaşına uyğun davranış gözləntilərim varmı?
Şəxsi hazırlıq
– Öz həyatımda həll edilməmiş ciddi problemlər varmı?
– Uşağın mənim bütün emosional ehtiyaclarımı qarşılamasını gözləyəcəyəmmi?
– Lazım gəldikdə peşəkar yardım almağa hazırammı?
“Hazır deyiləm” demək də sağlam qərar ola bilər
Bəzən gənc insan valideynliyə hazır olmadığını hiss edir.
Bu, mütləq eqoizm deyil.
Əgər insan:
– ciddi emosional qeyri-sabitlik yaşayırsa;
– münasibətində davamlı zorakılıq varsa;
– valideynlik barədə real məsuliyyəti qəbul etmirsə;
– uşağı münasibəti xilas etmək vasitəsi kimi görürsə;
– öz həyatının əsas ehtiyaclarını belə idarə edə bilmirsə,
valideynlik qərarını tələsmədən düşünmək və peşəkar məsləhət almaq daha sağlam seçim ola bilər.
APA/psixoloji yanaşmanın mühüm prinsipi
Psixoloji qiymətləndirmədə “yaxşı valideyn” və “pis valideyn” kimi sadə etiketlərdən çox, insanın konkret funksional bacarıqları, emosional vəziyyəti, münasibətləri, stresslə mübarizə imkanları və uşağın ehtiyaclarına cavab vermə qabiliyyəti nəzərə alınmalıdır.
Valideynliyə hazırlıq diaqnoz deyil və tək bir psixoloji testlə müəyyən edilən xüsusiyyət də deyil.
Bu, kompleks bir prosesdir.
Nəticə
Valideynliyə hazır olmaq mükəmməl olmaq demək deyil.
Hazır valideyn:
öyrənir, dinləyir, məsuliyyət daşıyır, səhvini qəbul edir, sərhəd qoyur, uşağın şəxsiyyətinə hörmət edir və lazım gəldikdə kömək istəyir.
Ən sağlam sual:
“Mən uşağımı necə idarə edəcəyəm?”
deyil.
Daha doğru sual:
“Mən uşağımın fiziki və emosional təhlükəsizliyini necə təmin edə, onun inkişafını necə dəstəkləyə və onunla sağlam münasibət necə qura bilərəm?”
Çünki valideynlik uşağın dünyaya gəldiyi gün başlayan bir vəzifə deyil.
Valideynlik uşağın ayrıca bir insan olduğunu qəbul etdiyimiz andan başlayır.
İstinad üçün əsas mənbələr
American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.
Bowlby, J. Attachment and Loss. New York: Basic Books.
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. Patterns of Attachment. Lawrence Erlbaum Associates.
Siegel, D. J., & Bryson, T. P. The Whole-Brain Child. Bantam Books.
Şahnaz Mehdiyeva
Tərbiyəçi müəllim
Uşaq psixoloqu
