Kəndçi olmaq bir başqadır bu dünyada.
Torpağa yaxın böyüməyin, Dəli Kürün qoynunda yetişməyin başqa bir yaddaşı var.
On iki yaşıma kimi Bakıda böyüdüm. Sonra Muğanlı kəndində keçən illərim oldu. Daha sonra Moskva… İndi 42 yaşımı Bakıda qarşılayıram.
Həyat məni müxtəlif şəhərlərdən, müxtəlif insanlardan, müxtəlif hisslərdən keçirib. Amma qəribədir — insan haralarda yaşasa da, ruhunun bəzi yerləri dəyişmir.
Mənim ruhumun bir tərəfi hələ də o kənddə qalıb.
Hələ də içimdə on dörd yaşlı bir qız var.
Tarlalarda eşələnib yorulur, sonra heç kimə demədən Dəli Kürün sahilinə qaçır. Küləyə, suya, torpağın qoxusuna sığınır. Orada dünyanın səsindən uzaqlaşır və bir müddət yalnız özü ilə qalır.
Bir dəfə Kür onu boğazına kimi almışdı.
Sanki qoynuna alıb sakitcə demişdi:
“Hələ tezdir…”
Bəlkə Tanrı idi qulağıma pıçıldayan.
Bəlkə də insanın ən ağır anında belə içində qoruduğu o qəribə, izaholunmaz yaşamaq instinkti idi.
O gündən çox illər keçib.
Mən böyümüşəm. Şəhərlər dəyişib. Həyat dəyişib. Mən dəyişmişəm.
Amma o qızın içindən gələn bir cümlə hələ də mənimlədir:
“Sən güclüsən. Bacararsan.”
Bu gün geriyə baxanda düşünürəm: bəlkə insanın ən böyük həsrəti bir yerə deyil, özünün bir vaxtlar olduğu insana olur.
Mənim həsrətim isə Dəli Kürün sahilində qalan o qızadır.
—
Bəs psixologiya bunu necə izah edir?
İnsan ağır və travmatik təcrübələrdən keçəndə yalnız hadisəni yaşamır. Çox vaxt həmin hadisəyə verdiyi mənanı da özü ilə daşıyır.
Hadisə bitir.
Amma onun haqqında formalaşan düşüncə bəzən illərlə davam edir:
“Mən gücsüzəm.”
“Mən təkəm.”
“Heç kimə güvənə bilmərəm.”
“Yenə nəsə pis olacaq.”
“Mən bacarmaram.”
Belə düşüncələr insanın özünə, başqalarına və dünyaya münasibətinə təsir göstərə bilər.
Burada Koqnitiv-Davranışçı Terapiya — KDT — mühüm bir sual verir:
“Baş verən hadisə nə idi və mən həmin hadisə haqqında özümə nə deyirəm?”
Çünki hadisə ilə hadisəyə verdiyimiz məna eyni şey deyil.
Məsələn:
Hadisə:
“Mən çox ağır bir vəziyyət yaşamışam.”
Məna:
“Deməli, mən zəifəm.”
KDT bu ikinci cümləni avtomatik həqiqət kimi qəbul etmir. Onu araşdırır:
Bu düşüncənin sübutu nədir?
Başqa hansı izah mümkündür?
Həmin hadisəni yaşayan başqa bir insana da “sən zəifsən” deyərdimmi?
Bəlkə mən zəif deyildim — sadəcə yaşadığım vəziyyət mənim üçün o vaxt həddindən artıq ağır idi?
Beləliklə, insan keçmişi dəyişmir.
Keçmiş haqqında özünə danışdığı hekayəni dəyişməyə başlayır.
Travma yönümlü KDT-də travma ilə bağlı düşüncələr və mənalar üzərində işləmək, qaçınmanı azaltmaq və emosional tənzimləmə kimi komponentlərdən istifadə olunur. Bu yanaşma travma sonrası stress pozuntusunun müalicəsində yaxşı araşdırılmış və tövsiyə olunan psixoterapiya üsullarındandır.
—
Geştalt yanaşması: “İndi mən nə hiss edirəm?”
KDT daha çox düşüncələrimizin və davranışlarımızın necə işlədiyini araşdırırsa, Geştalt yanaşması insanın “burada və indi” yaşadığı təcrübəyə xüsusi diqqət yetirir.
Sual yalnız:
“Keçmişdə mənə nə oldu?”
deyil.
Həm də:
“Bu yaşantının izi indi məndə necədir?”
İndi nə hiss edirəm?
Bədənimdə bunu harada hiss edirəm?
Nəyə ehtiyacım var?
Nəyi deməmişəm?
Nəyi ifadə etmək mənim üçün hələ də çətindir?
Geştalt terapiyada insan öz təcrübəsini yalnız danışmaqla deyil, onu fərq etməklə və yaşadığı anda müşahidə etməklə daha dərindən dərk etməyə çalışır.
Burada “içimizdəki uşaq” ifadəsi də faydalı metafora ola bilər.
Bu, elmi baxımdan insanın daxilində ayrıca yaşayan başqa bir şəxsiyyət demək deyil. Daha çox keçmişdə yaşanmış qorxuların, qarşılanmamış ehtiyacların, incikliklərin və emosional izlərin bu gün də insanın təcrübəsində görünə bilməsini ifadə edir.
Geştalt terapiyada istifadə olunan məşhur üsullardan biri “boş stul” texnikasıdır. İnsan qarşısında təsəvvür etdiyi bir şəxslə və ya özünün müəyyən bir tərəfi ilə dialoq qurur.
Məsələn:
— Mən qorxuram.
— Mən buradayam.
— Bəs yenə məni tək qoysan?
— Bu dəfə özümü tərk etməyəcəyəm.
Bu dialoqun əsas məqsədi keçmişi sehrli şəkildə dəyişmək deyil.
Məqsəd insanın öz hissini daha aydın görməsi, ifadə etməsi və onunla yeni münasibət qurmasıdır.
—
Bəlkə də sağalma özünə qarşı tərəf olmaqdan vaz keçməkdir
Bəzən insanı ən çox yaralayan yalnız yaşadığı hadisə olmur.
Hadisədən sonra özünə dediyi sözlər də onu illərlə daşıya bilər.
“Niyə belə oldum?”
“Niyə güclü ola bilmədim?”
“Niyə özümü qoruya bilmədim?”
Sağalma başlayanda sual dəyişə bilər:
“Mən nələr yaşamışam ki, bu gün belə hiss edirəm?”
Bu, çox böyük psixoloji dönüşdür.
Çünki insan özünə hakim kimi yox, özünü anlamağa çalışan bir insan kimi baxmağa başlayır.
Özünə qarşı sərtlik azalır.
Öz ehtiyaclarını eşitməyə başlayır.
Qorxusunu düşmən kimi görmür.
Keçmişini inkar etmir.
Amma keçmişinin bütün gələcəyini də müəyyən etməsinə icazə vermir.
Özünə şəfqət də məhz burada mühüm rol oynayır: insan ağrısını kiçiltmədən, özünü günahlandırmadan və yaşadığı təcrübəni insan olmağın bir hissəsi kimi qəbul etməyi öyrənir.
—
Qələbə özünə sarıldığın gündür
Qələbə travmanın heç vaxt baş verməmiş kimi olması deyil.
Qələbə bütün yaraların birdən-birə yox olması da deyil.
Qələbə — yaralarına baxmayaraq özünü tərk etməməkdir.
Bir vaxtlar özünü günahlandıran insan özünü anlamağa başlayır.
Özündən qaçan insan öz hisslərinin yanında qalır.
Özünü zəif hesab edən insan bir gün deyir:
“Bəli, mən yaralandım. Amma yalnız yaralarımdan ibarət deyiləm.”
Və bəlkə də illər sonra Dəli Kürün sahilində qalan o on dörd yaşlı qızın qarşısında dayanıb ona demək budur:
“Mən gəldim.
Səni unutmadım.
Qorxma.
Bu dəfə yanındayam.”
Bəlkə də insanın ən böyük psixoloji qələbəsi elə budur.
Dünyanı dəyişə bilmədiyi yerdə özünə münasibətini dəyişmək.
Keçmişi silə bilmədiyi yerdə onun bu gününü idarə etməsinə imkan verməmək.
Və ən əsası:
İçindəki o insana nə vaxt sarıldınsa, qələbən də elə həmin gün başladı.
Çünki bəzən insanın həyatında ən güclü “mən varam” cümləsi başqasına deyil, illərdir içində gözləyən özünə dediyi ilk cümlədir.
Və bəlkə də Dəli Kürün sahilində qalan o qızın illər əvvəl eşitdiyi “hələ tezdir” pıçıltısının ən böyük cavabı budur:
Mən yaşadım.
Böyüdüm.
Qayıtdım.
Və nəhayət, özümü tapdım.
Psixoloq Şahnaz Mehdiyeva
Elif Modern Academy, LoqoPlus PNİM-in və Artimed psixologiya mərkəzinin əməkdaşı
