Uşaqlar bəzən çox kiçik səbəbdən ağlaya, əsəbiləşə, qışqıra və ya özlərini idarə etməkdə çətinlik çəkə bilirlər. Valideynlər isə belə anlarda övladını sakitləşdirmək üçün ən çox “Sakit ol”, “Ağlama”, “Əsəbiləşmə”, “Bunda ağlayacaq nə var?” kimi ifadələrdən istifadə edirlər. Bu sözlər yaxşı niyyətlə deyilsə də, hər zaman gözlənilən nəticəni vermir. Hətta bəzi hallarda uşağın daha çox gərginləşməsinə və özünü anlaşılmamış hiss etməsinə səbəb ola bilər.

Çünki emosiyalar sadəcə davranış deyil. Uşağın ağlaması, qışqırması və ya aqressiv reaksiyası bəzən onun daxilində baş verən gərginliyi ifadə etmə üsuludur. Uşaq həmin anda nə hiss etdiyini, niyə belə reaksiya verdiyini və özünü necə sakitləşdirəcəyini hələ bilməyə bilər. Emosiyaları tənzimləmək isə doğuşdan tam formalaşmış bacarıq deyil – bu, zamanla və böyüklərin dəstəyi ilə öyrənilən bir prosesdir.

Uşaq niyə “sakit ol” deyildikdə dərhal sakitləşmir?

Güclü emosiyalar zamanı uşağın beyni həmin anda məntiqi izahları qəbul etməyə tam hazır olmaya bilər. Uşaq özünü təhlükədə, narahat, yorğun, məyus və ya həddindən artıq yüklənmiş hiss etdikdə onun emosional reaksiyası ön plana keçir. Bu vəziyyətdə “Sakit ol” demək uşağa konkret olaraq nə etməli olduğunu göstərmir.

Məsələn, uşaq sevdiyi oyuncağı tapa bilmədiyi üçün ağlayırsa, valideynin “Sakit ol, heç nə olmayıb” deməsi onun yaşadığı hissi kiçiltmiş kimi qəbul edilə bilər. Uşaq üçün həmin oyuncaq həmin anda həqiqətən çox önəmli ola bilər. O, sakitləşmək üçün əvvəlcə emosiyasının görüldüyünü və başa düşüldüyünü hiss etməyə ehtiyac duya bilər.

Belə məqamlarda valideynin aşağıdakı kimi ifadələr işlətməsi daha faydalı ola bilər:

“Görürəm ki, çox məyus olmusan.”

“Oyuncağını tapa bilmədiyin üçün əsəbiləşmisən.”

“İstədiyin alınmayanda özünü pis hiss etməyin normaldır.”

“Mən sənin yanındayam. Birlikdə həll yolu tapa bilərik.”

Bu cür yanaşma uşağın emosiyasını daha da artırmaq deyil. Əksinə, ona hissinin qəbul edildiyini və tək olmadığını göstərməkdir.

Emosiyanı qəbul etmək davranışı təsdiqləmək demək deyil

Bəzən valideynlər düşünürlər ki, uşağın qəzəbini və ya məyusluğunu qəbul etsələr, onun istədiyi hər şeyə razılıq vermiş olacaqlar. Halbuki emosiyanı qəbul etmək ilə davranışa icazə vermək eyni şey deyil.

Uşaq əsəbiləşə bilər, lakin başqasını vurmaq düzgün deyil. O, ağlaya bilər, amma əşyaları qırmasına icazə verilməməlidir. Valideyn həm uşağın hissini qəbul edə, həm də davranış üçün aydın sərhəd qoya bilər.

Məsələn:

“Sənin çox əsəbiləşdiyini görürəm. Əsəbiləşmək olar, amma vurmaq olmaz.”

“İstədiyin oyunu indi oynaya bilmədiyin üçün məyus olmusan. Ağlaya bilərsən, mən yanındayam. Amma əşyaları yerə atmayacağıq.”

Bu yanaşma uşağa vacib bir mesaj verir: “Sənin hisslərin qəbul olunur, amma hər davranış qəbul edilmir.”

Uşaq emosiyalarını əvvəlcə valideynin köməyi ilə tənzimləyir

Kiçik yaşlı uşaqlar özlərini böyüklər kimi sakitləşdirə bilmirlər. Onlar emosional tənzimləməni ilk növbədə valideynlə münasibət vasitəsilə öyrənirlər. Buna birgə tənzimləmə də deyilir.

Valideyn sakit səs tonu ilə danışdıqda, uşağın yanında olduqda, onu mühakimə etmədən dinlədikdə və emosiyasını adlandırdıqda, uşaq tədricən həmin davranışları mənimsəməyə başlayır.

Məsələn, valideyn deyə bilər:

“İndi çox əsəbiləşmisən. Mən də sənin yanındayam. Bir az sakitləşəndən sonra danışarıq.”

“Görürəm ki, ağlamağın gəlir. İstəyirsənsə, yanımda otura bilərsən.”

“İndi bədənində gərginlik hiss edirsən? Gəlin bir az dərin nəfəs alaq.”

Uşaq zaman keçdikcə valideynin ona göstərdiyi bu üsulları özü tətbiq etməyi öyrənir.

Valideynin öz emosional vəziyyəti də uşağa təsir edir

Uşaq yalnız valideynin dediyi sözləri deyil, onun səs tonunu, üz ifadəsini və davranışını da hiss edir. Valideyn uşağın ağlamasına qarşı qışqırırsa, tələsik və ya çox gərgin reaksiya verirsə, uşaq daha da narahat ola bilər.

Bu, valideynin hər zaman sakit qalmalı olduğu anlamına gəlmir. Valideyn də yorula, əsəbiləşə və çətinlik çəkə bilər. Lakin emosional vəziyyətini idarə etməyə çalışması uşağa nümunə olur.

Məsələn, valideyn belə deyə bilər:

“Mən də indi bir az əsəbiləşmişəm. Sənə qışqırmamaq üçün bir neçə saniyə sakitləşəcəyəm, sonra danışacağıq.”

Bu cür davranış uşağa emosiyaların idarə oluna biləcəyini və hissləri ifadə etməyin müxtəlif yollarının olduğunu göstərir.

Sensor yüklənmə emosional partlayış kimi görünə bilər

Bəzən uşağın güclü reaksiyasının səbəbi yalnız emosional olmur. Səs-küylü mühit, parlaq işıqlar, çoxlu insan, bəzi toxunuşlar, geyimlərin etiketi, müəyyən qoxular və ya uzun müddət davam edən fəaliyyət uşağın sinir sistemini həddindən artıq yükləyə bilər.

Belə vəziyyətdə uşaq əsəbi, narahat və ya aqressiv görünə bilər. Valideyn isə bunu yalnız “inadkarlıq” və ya “sözə baxmamaq” kimi qiymətləndirə bilər.

Əgər uşaq tez-tez səs-küylü mühitdə qulaqlarını tutur, müəyyən geyimləri geyinmək istəmir, toxunuşdan narahat olur, hərəkətə həddindən artıq ehtiyac duyur və ya bəzi mühitlərdən sonra güclü emosional reaksiyalar göstərirsə, onun sensor ehtiyaclarını da nəzərə almaq vacibdir.

Belə hallarda uşağı dərhal sakitləşməyə məcbur etmək əvəzinə, əvvəlcə mühiti daha rahat etmək faydalı ola bilər. Səs-küylü yerdən uzaqlaşmaq, işığı azaltmaq, uşağa sakit bir məkan yaratmaq və ona bir qədər zaman vermək bəzən uzun izahlardan daha təsirli olur.

Uşağa emosiyalarını tanımağı öyrədin

Emosiyaları tənzimləməyin ilk addımlarından biri onları tanımaq və adlandırmaqdır. Uşaq “Mən pisəm” demək əvəzinə “Mən əsəbiləşmişəm”, “Mən məyus olmuşam” və ya “Mən qorxmuşam” deməyi öyrəndikdə öz daxili vəziyyətini daha yaxşı anlamağa başlayır.

Valideyn gündəlik həyatda emosiyalar haqqında danışa bilər:

“Bu gün məktəbdə özünü necə hiss etdin?”

“Səncə, indi hansı hissi yaşayırsan?”

“Bu hadisə səni məyus etdi?”

“Qorxanda bədənində nə hiss edirsən?”

Uşağın emosiyalarını yalnız çətin anlarda deyil, sakit vaxtlarda da müzakirə etmək daha faydalıdır. Çünki güclü emosional vəziyyət zamanı yeni bacarıq öyrənmək daha çətin ola bilər.

Sakitləşmə üsulları hər uşaq üçün eyni olmur

Bəzi uşaqlar qucaqlaşdıqda sakitləşir, bəziləri isə həmin anda toxunulmaq istəmir. Kimisi sakit bir otaqda tək qalmağa, kimisi isə valideyninin yanında oturmağa ehtiyac duyur.

Uşağın ehtiyacına uyğun olaraq aşağıdakı üsullar faydalı ola bilər:

Birlikdə yavaş və dərin nəfəs almaq;

Sakit bir məkana keçmək;

Su içmək;

Bir müddət hərəkət etmək və ya gəzmək;

Sevdiyi yumşaq əşyanı qucaqlamaq;

Rəsm çəkmək və ya hisslərini oyun vasitəsilə ifadə etmək;

Sakit musiqi dinləmək;

Valideynin yanında səssizcə oturmaq.

Əsas məqsəd uşağı dərhal susdurmaq deyil, onun sinir sisteminin yenidən tarazlaşmasına kömək etməkdir.

Valideynlər üçün əsas mesaj

Uşağın emosional reaksiyasını yalnız “pis davranış” kimi qiymətləndirmək hər zaman düzgün olmaya bilər. Bəzən davranışın arxasında yorğunluq, qorxu, məyusluq, diqqət ehtiyacı, dəyişikliklərə uyğunlaşmaqda çətinlik və ya sensor yüklənmə dayanır.

“Sakit ol” ifadəsi bəzən faydalı ola bilər, lakin uşaq həmin anda necə sakitləşəcəyini bilmirsə, bu söz təkbaşına kifayət etməyə bilər. Uşağın əvvəlcə başa düşüldüyünü hiss etməsi, sonra isə emosiyasını idarə etməsi üçün uyğun dəstək alması daha təsirli yanaşmadır.

Valideynin rolu uşağın bütün mənfi emosiyalarını aradan qaldırmaq deyil. Əsas məqsəd ona bu emosiyaları tanımağı, qəbul etməyi, təhlükəsiz şəkildə ifadə etməyi və zamanla idarə etməyi öyrətməkdir.

Unutmayaq ki, emosional cəhətdən güclü uşaq heç vaxt ağlamayan və ya əsəbiləşməyən uşaq deyil. Emosional cəhətdən güclü uşaq nə hiss etdiyini anlayan, hisslərini ifadə edə bilən və çətin anlarda özünü tənzimləmək üçün uyğun yolları tədricən öyrənən uşaqdır.

Gültəkin Səhhət

Psixoloq, sensor inteqrasiya üzrə təlimçi

(Mütəxəssislə psixoloq_gultekinsehet adlı instagram hesabı üzərindən və həmçinin 055 224 25 90 mobil nömrəsi vasitəsiylə əlaqə saxlaya bilərsiniz.)