Mənim fikrimcə, insan həyatında psixoloji sağlamlığı və şəxsiyyət inkişafını formalaşdıran ən mühüm sosial amillərdən biri dostluq münasibətləridir. İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən müxtəlif sosial münasibətlərin içərisində böyüyür. İlk emosional bağlar ailədə formalaşsa da, zaman keçdikcə dostluq münasibətləri insanın düşüncə tərzinə, emosional vəziyyətinə, qərarlarına və həyat yoluna ciddi təsir göstərməyə başlayır. Təsadüfi deyil ki, xalq müdrikliyi əsrlər boyu “Dost-dosta tən gərək” deyərək dost seçiminin insan həyatındakı rolunu vurğulamışdır.
Bu ifadənin mənası yalnız insanların xaraktercə uyğun olması ilə məhdudlaşmır. Burada söhbət dünyagörüşünün, dəyərlərin, həyat məqsədlərinin və mənəvi keyfiyyətlərin uyğunluğundan gedir. İnsan ən çox ünsiyyətdə olduğu şəxslərin düşüncə və davranış modellərini zamanla mənimsəyir. Bu isə onun həyata baxışına, qərarlarına və hətta emosional reaksiyalarına təsir edir.
Psixologiyada “sosial təsir” anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, insanın yaxın sosial çevrəsi onun motivasiyasına, emosional vəziyyətinə, özünəinamına və gələcək uğurlarına birbaşa təsir göstərir. Başqa sözlə desək, dostlarımız yalnız həyatımızın şahidləri deyil, eyni zamanda şəxsiyyətimizin formalaşmasında iştirak edən görünməz təsir mənbələridir.
Müşahidələrim göstərir ki, dostluğun insan psixologiyasına ən böyük təsirlərindən biri emosional dəstək vasitəsilə özünü göstərir. Hər bir insan həyatının müəyyən dövrlərində stress, uğursuzluq, itki və ya emosional çətinliklərlə qarşılaşır. Belə anlarda insanı mühakimə etmədən dinləyən, anlayan və yanında olan bir dostun varlığı psixoloji dayanıqlığın qorunmasına ciddi şəkildə kömək edir. Elmi tədqiqatlar da göstərir ki, sağlam sosial münasibətlərə malik insanlar depressiya, narahatlıq və tənhalıq hissləri ilə daha az qarşılaşırlar.
Dostluq münasibətləri insanın özünəinamının formalaşmasına da təsir göstərir. Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə dostlar tərəfindən qəbul edilmək, dəstəklənmək və qiymətləndirilmək fərdin özünü dərk etməsinə və şəxsiyyətinin möhkəmlənməsinə kömək edir. Əksinə, sosial təcrid, lağ obyektinə çevrilmək və ya davamlı mənfi münasibətlərlə qarşılaşmaq insanın özünə dəyər hissini zəiflədə bilər.
Xüsusilə yeniyetməlik dövründə dost çevrəsinin təsiri daha qabarıq şəkildə hiss olunur. Bu yaş dövründə gənclər ailədən daha çox dostlarının fikirlərinə önəm verməyə başlayırlar. Aid olmaq, qəbul edilmək və özünü təsdiqləmək ehtiyacı onları bəzən dost qrupunun davranışlarını təkrarlamağa sövq edir. Əgər həmin mühit sağlam və inkişafyönümlüdürsə, bu, gəncin şəxsiyyət inkişafına müsbət təsir göstərir. Lakin neqativ davranışların və zərərli vərdişlərin hökm sürdüyü sosial çevrələrdə riskli davranışlara meylin artdığı müşahidə olunur.
Mənim fikrimcə, valideynlər və pedaqoqlar yeniyetmələrin dost çevrəsinə diqqət yetirməli, lakin bunu sərt qadağalarla deyil, sağlam ünsiyyət və düzgün istiqamətləndirmə yolu ilə etməlidirlər. Çünki qadağalar əks reaksiya yarada bildiyi halda, maarifləndirmə və emosional yaxınlıq daha sağlam nəticələr verir.
İnsan ətrafındakı insanların təsiri altında yalnız davranışlarını deyil, düşüncə tərzini də dəyişir. Əgər bir şəxs daim inkişaf etməyə çalışan, kitab oxuyan, öz üzərində işləyən və məqsədlərinə doğru addımlayan insanlarla ünsiyyətdədirsə, onun da inkişaf etməyə motivasiyası artır. Belə sosial mühit insanın dünyagörüşünü genişləndirir, motivasiyasını yüksəldir və potensialını reallaşdırmasına dəstək olur.
Bunun əksinə olaraq, davamlı neqativ düşünən, bədbin, məsuliyyətsiz və həyatda məqsədi olmayan insanlarla sıx münasibət qurmaq zamanla fərdin emosional enerjisini və daxili motivasiyasını zəiflədə bilər. Psixologiyada bu hal bəzən “emosional yoluxma” kimi izah olunur. İnsan fərqində olmadan ətrafındakı insanların hisslərini, reaksiyalarını və düşüncə tərzini mənimsəməyə başlayır.
Dostluğun əsas sütunları etibar, səmimiyyət, qarşılıqlı hörmət və dəstəkdir. Həqiqi dost yalnız xoş günlərin deyil, çətin anların da yol yoldaşı olur. O, insanın səhvlərini təhqir etmədən göstərməyi, eyni zamanda dəstək olmağı bacarır. Sağlam dostluq münasibətləri insanı olduğu kimi qəbul etməklə yanaşı, onun daha yaxşı versiyasına çevrilməsinə də kömək edir.
Bəzən insanlar dostluq adı altında psixoloji cəhətdən zərərli münasibətləri davam etdirirlər. Halbuki dostluq insanın psixoloji rifahını zəiflətməməli, əksinə gücləndirməlidir. Davamlı tənqid, manipulyasiya, qısqanclıq və hörmətsizlik üzərində qurulan münasibətlər artıq dostluq deyil, emosional yükə çevrilir. Belə münasibətlər insanın özünəinamına, emosional sabitliyinə və ümumi psixoloji sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən hesab edirəm ki, hər bir insan zaman-zaman öz sosial çevrəsini dəyərləndirməlidir. Özümüzə “Bu münasibətlər mənim inkişafıma xidmət edirmi?”, “Bu insanlarla birlikdə olanda özümü necə hiss edirəm?”, “Onlar mənə nə qazandırır?” kimi suallar vermək münasibətlərin keyfiyyətini daha sağlam şəkildə analiz etməyə kömək edir.
Nəticə etibarilə, dostluq insan həyatının ən qiymətli sosial sərvətlərindən biridir. Dostlarımız bizim emosiyalarımıza, seçimlərimizə, həyat məqsədlərimizə və gələcəyimizə təsir göstərən mühüm amillərdəndir. “Dost-dosta tən gərək” ifadəsi də bizə xatırladır ki, dost seçimi təsadüfi deyil, insanın həyat keyfiyyətini müəyyən edən vacib qərarlardan biridir. Unutmamalıyıq ki, insan çox zaman ən çox vaxt keçirdiyi insanların təsiri altında formalaşır. Buna görə də bizi inkişaf etdirən, motivasiya edən və dəyərlərimizi zənginləşdirən insanlarla dostluq etmək həm psixoloji sağlamlığımız, həm də gələcəyimiz üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Psixoloq M. Almara Ağaqızı
PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)
