İnsan şəxsiyyətinin formalaşması uşaqlıq illərindən başlayır. Uşağın böyüdüyü ailə mühiti, valideynləri ilə münasibətləri, gördüyü sevgi və qayğı, eləcə də məruz qaldığı emosional və fiziki davranışlar onun gələcək həyatına ciddi təsir göstərir. Bəzən uşaqlıq dövründə yaşanan hadisələr illər keçsə də, insanın düşüncələrində, davranışlarında, özünə münasibətində və qurduğu ailə münasibətlərində özünü göstərməyə davam edir.
Uşaqlıqda yaşanan travmalar hər zaman böyük və sarsıdıcı hadisələrlə bağlı olmur. Davamlı tənqid edilmək, valideynlər tərəfindən müqayisə olunmaq, sevgidən məhrum qalmaq, uşağın hisslərinin əhəmiyyətsiz hesab edilməsi, ailədaxili münaqişələrə şahidlik etmək, fiziki və emosional zorakılıq da uşağın psixoloji dünyasında dərin izlər buraxa bilər.
Bu cür təcrübələr uşağın özünü və ətrafındakı insanları necə qavramasına təsir edir. Nəticədə insan yetkinlik dövründə belə, uşaqlıqda formalaşmış qorxularla, güvənsizliklə və emosional ehtiyaclarla yaşaya bilər.
Uşaqlıq travmaları xarakterin formalaşmasına necə təsir edir?
Uşaqlıq dövründə insanın özü haqqında təsəvvürləri formalaşır. Uşaq valideynlərinin ona münasibəti əsasında sevilməyə, dəyərli olmağa və qəbul edilməyə layiq olub-olmadığı barədə ilkin qənaətlər əldə edir.
Məsələn, daim tənqid olunan, uğurları görməzdən gəlinən və başqaları ilə müqayisə edilən uşaq zamanla özünü yetərsiz hesab edə bilər. Belə insanlar böyüdükdə də başqalarının təsdiqinə ehtiyac duya, səhv etməkdən həddindən artıq qorxa və öz qərarlarına güvənməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
Digər tərəfdən, uşaqlıqda emosional ehtiyacları qarşılanmayan insanlarda hissləri ifadə etmək problemi yarana bilər. Onlar kədərləndikdə, qorxduqda və ya incidikdə bunu dilə gətirmək əvəzinə susmağa, özlərinə qapanmağa üstünlük verə bilərlər.
Bəzi hallarda isə uşaqlıq travmaları insanın həddindən artıq aqressiv, nəzarətçi, şübhəçi və ya müdafiə mövqeyində olan bir şəxsiyyət kimi formalaşmasına səbəb ola bilər. Çünki insan bir vaxtlar özünü qorumaq üçün mənimsədiyi davranışları təhlükə aradan qalxdıqdan sonra da davam etdirə bilər.
Burada vacib məqam odur ki, hər bir uşaqlıq travması mütləq eyni nəticəni doğurmur. Eyni hadisəni yaşayan iki insanın psixoloji reaksiyası fərqli ola bilər. Bu, uşağın yaşı, hadisənin davametmə müddəti, ailədən və ətraf mühitdən aldığı dəstək, eləcə də fərdi xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır.
Uşaqlıq travmaları gələcək ailə münasibətlərində necə üzə çıxır?
Uşaqlıqda valideynləri ilə sağlam emosional bağ qura bilməyən insan yetkinlik dövründə romantik münasibətlərində də çətinliklərlə qarşılaşa bilər. Çünki insanın ilk münasibət təcrübəsi ailədə formalaşır və sonrakı münasibətlər üçün müəyyən davranış modelləri yaradır.
Məsələn, uşaqlıqda valideynlərindən birinin sevgisini itirməkdən qorxan insan böyüdükdə həyat yoldaşının onu tərk edəcəyindən daim narahat ola bilər. Bu qorxu onun qarşı tərəfdən davamlı diqqət və təsdiq gözləməsinə, qısqanclıq etməsinə, hətta kiçik anlaşılmazlıqları belə münasibətin sonu kimi qəbul etməsinə səbəb ola bilər.
Emosional baxımdan laqeyd mühitdə böyüyən insanlar isə yaxınlıq qurmaqdan çəkinə bilərlər. Onlar sevilmək və qayğı görmək istəsələr də, kiməsə bağlanmağı zəiflik hesab edə, hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
Bəzən uşaqlıqda ailədaxili münaqişələrin şahidi olan insanlar mübahisəni münasibətlər üçün ciddi təhlükə kimi qəbul edirlər. Buna görə də problemləri açıq müzakirə etmək əvəzinə susur, qarşı tərəfin narazılığından qaçır və öz ehtiyaclarını ikinci plana keçirirlər.
Əksinə, bəzi insanlar münaqişəli ailə mühitində böyüdükləri üçün münasibətlərdə aqressiv ünsiyyət formasını normal hesab edə bilirlər. Onlar fərqində olmadan uşaqlıqda gördükləri davranışları öz ailələrində təkrarlaya bilərlər.

Niyə bəzi insanlar valideynlərinin davranışlarını öz ailələrində təkrarlayırlar?
Psixologiyada uşaqlıq dövründə müşahidə edilən davranışların sonrakı həyat mərhələlərində təkrarlanması sosial öyrənmə və modelləşdirmə mexanizmləri ilə izah olunur.
Uşaq valideynlərinin bir-biri ilə necə danışdığını, mübahisələri necə həll etdiyini, sevgini necə ifadə etdiyini və problemlərə necə reaksiya verdiyini müşahidə edərək münasibət qurmağı öyrənir.
Məsələn, atasının anasına qarşı davamlı aqressiv davrandığını görən uşaq gələcəkdə münaqişə zamanı aqressiyanı adi ünsiyyət vasitəsi kimi qəbul edə bilər. Eyni zamanda, daim susmağa məcbur edilən uşaq öz ailəsində də qarşıdurmadan qaçmağa, fikirlərini ifadə etməməyə meyilli ola bilər.
Bununla belə, valideyn davranışlarının təkrarlanması qaçılmaz deyil. İnsan öz davranışlarını dərk etdikdə, uşaqlıqdan gətirdiyi emosional qəlibləri tanıdıqda və onların üzərində işlədikdə fərqli münasibət modeli formalaşdıra bilər.
Emosional laqeydlik insanın daxili dünyasında hansı izləri buraxır?
Uşaqlıq travmalarının ən çox diqqətdən kənarda qalan formalarından biri emosional laqeydlikdir. Bəzən valideynlər uşağın maddi ehtiyaclarını qarşılasalar da, onun emosional ehtiyaclarını görməyə bilərlər.
Uşağın qorxularına əhəmiyyət verməmək, ağladıqda onu danlamaq, hisslərini kiçiltmək, danışmaq istədikdə dinləməmək və yalnız uğur qazandığı zaman dəyərli olduğunu hiss etdirmək emosional laqeydliyin müxtəlif formalarıdır.
Belə mühitdə böyüyən insan yetkinlik dövründə öz hisslərini tanımaqda və ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilər. O, kömək istəməyi, qayğı qəbul etməyi və emosional yaxınlıq qurmağı öyrənməmiş ola bilər.
Bəzən bu insanlar hər kəsin problemini həll etməyə çalışır, başqalarının ehtiyaclarını öz ehtiyaclarından üstün tuturlar. Çünki uşaqlıqda qəbul olunmaq və sevilmək üçün başqalarını razı salmağın vacib olduğunu öyrəniblər.
Digər hallarda isə insan emosional olaraq tamamilə qapanır və heç kimdən dəstək gözləməməyə çalışır. Bu davranışlar xarakter xüsusiyyəti kimi görünsə də, bəzən keçmişdə qarşılanmamış emosional ehtiyacların nəticəsi ola bilər.
Uşaqlıq travmalarının təsirini aradan qaldırmaq mümkündürmü?
Uşaqlıqda yaşanan travmalar insanın bütün həyatını müəyyən etmir. Keçmişdə baş verən hadisələri dəyişdirmək mümkün olmasa da, onların bugünkü davranışlara və münasibətlərə təsirini anlamaq, sağlam olmayan davranış modellərini dəyişmək mümkündür.
İlk növbədə insan öz emosional reaksiyalarını müşahidə etməlidir. Hansı vəziyyətlərdə həddindən artıq qorxu, qəzəb, qısqanclıq və ya narahatlıq hiss etdiyini müəyyənləşdirmək vacibdir. Bəzən bugünkü hadisəyə verilən reaksiyanın gücü əslində keçmişdə yaşanmış təcrübə ilə əlaqəli olur.
Növbəti mərhələdə insan öz ehtiyaclarını tanımağı və ifadə etməyi öyrənməlidir. Sağlam münasibətlərdə insanın sərhədləri, hissləri və fərdi ehtiyacları nəzərə alınmalıdır. Hər kəsi razı salmağa çalışmaq, münaqişədən qaçmaq və ya daim özünü günahlandırmaq sağlam münasibətin əsas şərtləri deyil.
Bu prosesdə psixoloq dəstəyi mühüm rol oynaya bilər. Peşəkar psixoloji yardım vasitəsilə insan keçmiş təcrübələrinin indiki həyatına təsirini araşdıra, emosional çətinliklərinin səbəblərini anlaya və daha sağlam davranış formaları inkişaf etdirə bilər.

Övladlarımızı gələcək travmalardan necə qoruya bilərik?
Uşaqların psixoloji sağlamlığının qorunması üçün valideynlərin onların emosional ehtiyaclarına diqqət yetirməsi vacibdir. Uşağa yalnız yemək, geyim və təhsil vermək kifayət deyil. O, eyni zamanda dinlənilməli, başa düşülməli, hisslərinə hörmət edilməli və özünü təhlükəsiz hiss etməlidir.
Uşağın səhv etməsinə imkan vermək, onu hər uğursuzluğa görə cəzalandırmamaq, başqaları ilə müqayisə etməmək və sevgini şərtlərə bağlamamaq sağlam şəxsiyyət inkişafının əsas şərtlərindəndir.
Valideynlər övladlarının yanında mübahisələr zamanı təhqir və zorakılıqdan uzaq durmalı, problemlərin qarşılıqlı hörmət çərçivəsində həllinin mümkün olduğunu göstərməlidirlər.
Ən əsası, uşağın hisslərini kiçiltməmək lazımdır. Böyüklər üçün əhəmiyyətsiz görünən bir hadisə uşaq üçün ciddi emosional sarsıntı ola bilər. Ona görə də “Bunda ağlamalı nə var?”, “Sən hələ uşaqsan, nə başa düşürsən?” kimi ifadələr əvəzinə uşağı dinləmək və hisslərini anlamağa çalışmaq daha doğrudur.
Unutmamalıyıq ki, uşağın özünü sevilən, qəbul edilən və təhlükəsiz hiss etməsi onun gələcək münasibətlərinin sağlam təməlini yaradır.
Nəticə etibarilə, uşaqlıq travmaları insanın xarakterinə, özünə münasibətinə və ailə həyatına təsir göstərə bilər. Lakin keçmişdə yaşananlar gələcəyin dəyişməz ssenarisi deyil. İnsan öz emosional yaralarını tanımaqla, sağlam münasibət qurmağı öyrənməklə və ehtiyac olduqda psixoloji dəstək almaqla nəsildən-nəslə ötürülən zərərli davranış modellərini dayandıra bilər. Ən mühüm addım isə uşaqlıqda yaşananların bugünkü həyatımıza necə təsir etdiyini anlamaq və dəyişiklik üçün məsuliyyət götürməkdir.
Psixoloq M. Almara Ağaqızı
PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)













































































































































































Men de dusunurem ki, valideynler usagi sadece boyutmekle kifayetlenmemelidir. Onun hisslerine de diqqet etmek lazimdir