Ədliyyə Nazirliyinin rayon və şəhər qeydiyyat şöbələri tərəfindən 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycanda 22 130 nikah və 11 678 boşanma halı qeydə alınıb. 2025-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən nikahların sayı 4,6-dan 3,7-yə qədər azalıb. Boşanmaların sayı üzrə göstərici isə dəyişməyərək 2,0 səviyyəsində qalıb.

Bu rəqəmlərə yalnız statistika kimi yanaşmaq doğru olmaz. Nikah və boşanma göstəriciləri cəmiyyətdə baş verən sosial dəyişikliklərin də müəyyən əksidir. İnsanların ailəyə, evliliyə, münasibətlərə və şəxsi həyata münasibəti dəyişdikcə nikah qərarının özü də əvvəlki məzmununu itirir və yeni mənalar qazanır.

Nikah sayının azalmasını birbaşa insanların ailə qurmaq istəməməsi ilə əlaqələndirmək sadələşdirilmiş yanaşma olardı. Çünki ailə qurmaq qərarının arxasında artıq daha çox sosial və iqtisadi amil dayanır.

İnsanlar niyə daha gec evlənirlər?

Müasir cəmiyyətdə gənclərin həyat prioritetləri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə dəyişib. Təhsil almaq, peşə sahibi olmaq, maddi müstəqillik qazanmaq, yaşayış şəraitini formalaşdırmaq və şəxsi inkişaf üçün zaman ayırmaq ailə qurmaqdan əvvəl gələn mərhələlərə çevrilib.

Əvvəllər müəyyən yaş həddinə çatmaq ailə qurmaq üçün kifayət qədər əsas hesab edilə bilərdisə, bu gün insan özünü həm emosional, həm sosial, həm də iqtisadi baxımdan hazır hiss etməyə çalışır.

Bu da nikah yaşının yüksəlməsi və nikah qərarının daha gec verilməsi ilə nəticələnə bilər.

Digər tərəfdən, gənclərin ailə qurmaqla bağlı gözləntiləri də dəyişib. İnsanlar yalnız “evlənmək” haqqında deyil, necə ailə qurmaq haqqında düşünürlər. Münasibətdə hörmət, qarşılıqlı məsuliyyət, şəxsi sərhədlər, emosional uyğunluq və tərəfdaşlıq əvvəlkindən daha çox əhəmiyyət daşıyır.

Ailə qurmaq artıq sadəcə sosial öhdəlik deyil

Azərbaycan cəmiyyətində ailə hər zaman mühüm sosial institutlardan biri olub. İnsan həyatının müəyyən mərhələsində evlənməsi uzun illər adi və gözlənilən həyat ssenarisi kimi qəbul edilib.

Lakin müasir dövrdə fərdin seçimləri genişlənib. İnsanlar həyatlarını yalnız ailə qurmaq üzərində planlaşdırmırlar. Təhsil, karyera, şəxsi inkişaf, sosial çevrə və maddi müstəqillik də həyat planının əsas hissələrinə çevrilib.

Bu dəyişiklik ailə institutunun əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Sadəcə ailə qurma qərarının əvvəlki kimi yalnız sosial gözləntilərlə müəyyənləşmədiyini göstərir.

Bu gün insan özünü “hamı evlənir, mən də evlənməliyəm” düşüncəsindən daha çox “mənim üçün doğru münasibət və doğru zaman hansıdır?” sualına yaxın hiss edə bilər.

Boşanmaların göstəricisinin sabit qalması nə göstərir?

Nikahların sayı azaldığı halda hər 1000 nəfərə düşən boşanma göstəricisinin 2,0 səviyyəsində qalması ayrıca diqqət tələb edir.

Burada boşanmanı yalnız ailənin dağılması kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Boşanma çoxsaylı sosial və fərdi səbəblərin nəticəsi ola bilər. Ailədaxili ünsiyyətin zəifləməsi, tərəflərin bir-birindən uzaqlaşması, iqtisadi problemlər, xəyanət, məişət məsuliyyətinin ədalətsiz bölüşdürülməsi, ailəyə kənar müdaxilələr və gözləntilərin uyğun gəlməməsi münasibətlərin davamlılığına təsir edən amillər sırasındadır.

Bəzən isə insanlar uzun müddət davam edən, lakin artıq sağlam olmayan münasibəti bitirmək qərarına gəlirlər.

Bu baxımdan boşanmanın özü qədər boşanmaya gətirib çıxaran sosial səbəbləri araşdırmaq da vacibdir.

“Ailəni qorumaq” nə deməkdir?

Ailə haqqında danışarkən çox vaxt əsas məqsəd nikahların və ailələrin sayını qorumaq kimi təqdim olunur. Halbuki ailənin yalnız formal olaraq mövcud olması onun sağlam və funksional olması demək deyil.

Ailədə qarşılıqlı hörmət yoxdursa, tərəflər bir-birini dinləmirsə, daim psixoloji təzyiq varsa, münasibətdə güvən və təhlükəsizlik hissi yoxdursa, yalnız nikahın davam etməsi ailənin sağlamlığının göstəricisi sayıla bilməz.

Ona görə ailə institutunu gücləndirmək üçün yalnız boşanmaların sayının azalmasına fokuslanmaq kifayət deyil. Ailə quran insanların münasibət qurmaq bacarığı, konfliktləri həll etmək qabiliyyəti, məsuliyyət bölgüsü və bir-birinin sərhədlərinə hörmət etməsi də sosial baxımdan əhəmiyyətlidir.

Qadın və kişinin ailədəki rolları da dəyişir

Müasir ailədə qadın və kişinin rolları əvvəlki qədər sərt çərçivələrlə müəyyənləşmir. Qadının təhsil alması, işləməsi və iqtisadi müstəqilliyinin artması ailədaxili münasibətlərə də təsir edir.

Eyni zamanda kişidən yalnız ailənin maddi təminatçısı olması deyil, emosional olaraq münasibətdə iştirak etməsi, uşağın tərbiyəsində məsuliyyət götürməsi və ev işlərində tərəfdaş olması da gözlənilir.

Bu dəyişikliklər bəzən ailələrdə yeni konfliktlər yarada bilər. Çünki fərqli nəsillər ailə daxilində qadın və kişi rollarını fərqli şəkildə təsəvvür edirlər.

Əslində isə burada əsas məsələ rolların kim tərəfindən və necə müəyyənləşdirilməsi deyil, tərəflərin öz aralarında ədalətli və hər ikisinin qəbul etdiyi münasibət modeli formalaşdıra bilməsidir.

Sosial media da münasibətləri dəyişdirir

Ailə münasibətlərində son illərdə sosial medianın təsiri də gözardı edilə bilməz. İnsanlar artıq yalnız öz ətraflarındakı ailələrlə müqayisə aparmırlar. Sosial şəbəkələrdə gördükləri “ideal münasibətlər”, bahalı həyat tərzi, romantik davranışlar və ailə modelləri də onların gözləntilərinə təsir edir.

Problemin bir tərəfi də budur ki, sosial mediada insanların həyatının əsasən seçilmiş və ideal görünən hissəsi nümayiş olunur. Bu isə real ailə həyatı ilə virtual görüntü arasında fərq yarada bilər.

Nəticədə insan öz münasibətini başqalarının sosial şəbəkədə nümayiş etdirdiyi həyatla müqayisə etməyə başlayır və real münasibətlərdən gözləntiləri arta bilər.

Rəqəmlərin arxasında fərqli həyat hekayələri dayanır

22 130 nikah və 11 678 boşanma sadəcə iki statistik göstəricidir. Amma hər bir rəqəmin arxasında fərqli insanların həyat hekayəsi dayanır.

Kimsə uzun müddət düşündükdən sonra ailə qurur, kimsə iqtisadi səbəblərdən bu qərarı təxirə salır, başqa biri münasibətdə özünü hazır hiss etmədiyi üçün evlənmir. Eyni şəkildə boşanma qərarının arxasında da hər ailəyə məxsus fərqli səbəblər dayanır.

Bu səbəbdən yalnız rəqəmlərə əsaslanaraq “ailə institutu zəifləyir” və ya “ailə dəyərləri yox olur” kimi ümumiləşdirmələr aparmaq düzgün deyil.

Statistika bizə dəyişiklik olduğunu göstərir. Sosioloji yanaşma isə həmin dəyişikliyin niyə baş verdiyini anlamağa çalışmalıdır.

Ailə dəyişir, amma əhəmiyyətini itirmir

Nikahların azalması cəmiyyətin ailədən uzaqlaşması kimi qəbul edilməməlidir. Daha çox ailənin qurulma formasının, ailədən gözləntilərin və münasibətlərdə tərəflərin rollarının dəyişməsi kimi yanaşmaq mümkündür.

Bu gün insanlar daha çox emosional rahatlıq, qarşılıqlı hörmət və tərəfdaşlıq axtarırlar. Ailə qurmaq qərarı da getdikcə daha çox şəxsi seçimə çevrilir.

Əsas məsələ ailənin əvvəlki formasını olduğu kimi qorumağa çalışmaq yox, dəyişən cəmiyyət daxilində sağlam ailə münasibətlərinin necə qurula biləcəyini anlamaqdır.

Çünki ailəni yalnız nikah sənədi deyil, insanların bir-birinə münasibəti, qarşılıqlı məsuliyyəti, hörməti və təhlükəsizliyi formalaşdırır.

Sosioloq Ebru Özkan