Məişət zorakılığı cəmiyyətdə ən çox qadınların üzləşdiyi problemlərdən biri kimi qəbul edilir. Bu yanaşmanın formalaşmasının əsas səbəblərindən biri qadınların ailə daxilində fiziki və psixoloji zorakılığa daha çox məruz qalması və belə halların daha geniş şəkildə gündəmə gətirilməsidir. Lakin bu, kişilərin də məişət zorakılığından kənarda qaldığı anlamına gəlmir.
Kişilər də ailədə və ya münasibətlərdə təhqir, alçaltma, psixoloji təzyiq, təhdid, fiziki zorakılıq və iqtisadi nəzarətlə üzləşə bilərlər. Sadəcə, cəmiyyətdə kişidən “güclü tərəf” olması gözləntisi onların belə halları etiraf etməsini və yardım istəməsini çətinləşdirə bilir.
Bəs zorakılıq törədən insanın kişi olması təsadüfdürmü? Zorakı davranışın əsas səbəbi uşaqlıqda yaşanan münasibətlər, sosial mühit, ailə modeli, yoxsa cəmiyyətdə formalaşan gender stereotipləridir?
Zorakılıq yalnız kişinin davranışı kimi qəbul edilməlidirmi?
Mövzu ilə bağlı “Gencaile.az”a danışan hüquqşünas Ləman Qarayeva hesab edir ki, məişət zorakılığına hüquqi yanaşmada əsas meyar zorakılığı törədən şəxsin cinsi deyil, konkret davranışın xarakteri və zərərçəkənə vurduğu zərər olmalıdır.
Onun sözlərinə görə, ailə daxilində baş verən zorakılığın yalnız fiziki şiddətlə məhdudlaşdırılması da düzgün deyil. Psixoloji təzyiq, hədələmə, təhqir, şəxsin iradəsinin davamlı şəkildə məhdudlaşdırılması və iqtisadi nəzarət də münasibətlərdə ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
Ləman Qarayeva bildirir ki, cəmiyyətdə kişilərin zorakılıq qurbanı olması ilə bağlı stereotiplər bu halların gizli qalmasına gətirib çıxara bilər. Kişinin “ailəsindəki problemi özü həll etməli olduğu” düşüncəsi bəzən onun hüquqi və psixoloji yardım almaqdan çəkinməsinə səbəb olur.
Hüquqşünasın fikrincə, ailə daxilində zorakılıq baş verdikdə tərəflərdən birinin kişi, digərinin qadın olması hadisəyə münasibəti dəyişməməlidir. Əsas məsələ zorakılığın müəyyən edilməsi, zərərçəkənin hüquqlarının qorunması və belə davranışın təkrarlanmasının qarşısının alınmasıdır.
Bəs zorakı insan necə formalaşır?
Zorakılığın səbəbləri haqqında danışarkən çox vaxt insanın uşaqlıq dövründə yaşadığı hadisələr ön plana çəkilir. Valideynlərin bir-birinə münasibəti, uşağın evdə şiddət görməsi və ya şiddətin şahidi olması, sərt tərbiyə, emosional ehtiyacların qarşılanmaması sonrakı münasibətlərə təsir göstərə bilər.
Lakin hər zorakı davranışı yalnız uşaqlıq travması ilə izah etmək mümkün deyil. Eyni ailədə böyüyən iki insanın gələcəkdə münasibətlərə və konfliktlərə tamamilə fərqli reaksiya verməsi mümkündür.
Sosioloq Ebru Özkan hesab edir ki, burada cəmiyyətin kişiyə və qadına yüklədiyi sosial rollar da ciddi rol oynayır.
Onun fikrincə, oğlan uşaqlarına kiçik yaşlarından “ağlama”, “zəif görünmə”, “özünü göstər”, “ailədə söz sahibi ol” kimi mesajların verilməsi gələcəkdə onların emosiyalarını sağlam şəkildə ifadə etməsinə mane ola bilər. Eyni zamanda qız uşaqlarına “səbir et”, “ailəni qorumaq üçün sus”, “kişidir, belə şeylər olar” kimi yanaşmaların aşılanması da zorakılığın normallaşdırılmasına səbəb ola bilər.
Sosioloq vurğulayır ki, bu cür stereotiplər həm qadınların, həm də kişilərin ailə münasibətlərində özlərini ifadə etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Nəticədə tərəflərdən biri zorakılığa məruz qalsa belə, problemi açıq şəkildə dilə gətirməyə bilər.
“Kişi zorakılığın qurbanı olmaz” düşüncəsi nə qədər təhlükəlidir?
Cəmiyyətdə geniş yayılmış stereotiplərdən biri də kişinin fiziki və psixoloji baxımdan qadından daha güclü olduğu üçün ailə daxilində zorakılığın qurbanına çevrilə bilməyəcəyi düşüncəsidir.
Halbuki zorakılıq yalnız fiziki güclə bağlı deyil. İnsan qarşı tərəfi davamlı təhqir, təhdid, emosional şantaj, sosial çevrədən təcridetmə və maliyyə üzərində nəzarət vasitəsilə də öz təsiri altında saxlaya bilər.
Ebru Özkanın fikrincə, məhz bu səbəbdən zorakılığa gender stereotiplərindən kənar baxmaq lazımdır. Qadının zorakılığa məruz qalması cəmiyyətdə necə ciddi qəbul edilirsə, kişinin eyni vəziyyətlə üzləşməsi də ciddiyə alınmalıdır.
Sosioloq hesab edir ki, kişinin yardım istəməsi “zəiflik” kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, zorakılığın qarşısını almaq üçün problemin etiraf edilməsi və vaxtında dəstək alınması vacibdir.
Ailədə zorakılığın qarşısını almaq üçün nə etmək lazımdır?
Hüquqşünas Ləman Qarayeva hesab edir ki, məişət zorakılığı ilə mübarizə yalnız hadisə baş verdikdən sonra zərərçəkənin müdafiəsi ilə yekunlaşmamalıdır. Hüquqi mexanizmlərlə yanaşı, maarifləndirmə və profilaktik tədbirlər də gücləndirilməlidir.
Çünki ailədə zorakılığın qarşısının alınması üçün insanlar hansı davranışların zorakılıq hesab olunduğunu bilməli, hüquqlarını tanımalı və təhlükəli vəziyyət yarandıqda hara müraciət edə biləcəklərindən xəbərdar olmalıdırlar.
Ebru Özkan isə problemin sosial tərəfinə diqqət çəkərək bildirir ki, ailə münasibətlərində sağlam ünsiyyət mədəniyyətinin formalaşdırılması uşaqlıqdan başlamalıdır. Uşağa konflikt zamanı qarşı tərəfi alçaltmadan danışmaq, öz emosiyalarını ifadə etmək, “yox” cavabına hörmət etmək və problemləri zorakılıq yolu ilə həll etməmək öyrədilməlidir.
Zorakılıqla mübarizə cinslər arasında qarşıdurmaya çevrilməməlidir
Məişət zorakılığı haqqında danışarkən qadınların daha çox risk altında olması faktını nəzərdən qaçırmaq olmaz. Eyni zamanda kişilərin də zorakılığın qurbanı ola bilməsi etiraf edilməlidir.
Əslində, məsələ qadınları və kişiləri qarşı-qarşıya qoymaq deyil. Əsas məqsəd ailədə zorakılığı yaradan səbəbləri müəyyənləşdirmək, zərərçəkən şəxsi qorumaq və zorakı davranışın təkrarlanmasının qarşısını almaqdır.
Hüquqşünas Ləman Qarayeva və sosioloq Ebru Özkanın yanaşmaları da göstərir ki, məişət zorakılığına yalnız bir tərəfdən baxmaq problemi tam izah etmir. Zorakılığın qarşısının alınması üçün hüquqi müdafiə mexanizmləri, sosial maarifləndirmə, sağlam ailə modeli və gender stereotiplərinin dəyişdirilməsi birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Çünki ailədə zorakılığın qarşısını almağın ilk şərti onun qurbanının qadın və ya kişi olmasından asılı olmayaraq, zorakılığı zorakılıq kimi tanımaqdır.
İlahə Atəş
