Rəqəmsal texnologiyaların gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə sosial şəbəkələrin uşaqlar və yeniyetmələr üzərində təsiri bütün dünyada ciddi müzakirə olunur. Xüsusilə son illərdə internet asılılığı, kiberzorakılıq, təhlükəli məzmunların yayılması və psixoloji problemlərlə bağlı artan narahatlıqlar hökumətləri daha sərt addımlar atmağa sövq edir.
Bu istiqamətdə ən diqqətçəkən qərarlardan biri Böyük Britaniyada qəbul olunub. Baş nazir Keir Starmer hökuməti 16 yaşdan kiçik şəxslərin sosial şəbəkələrdən istifadəsinə qadağa qoyulacağını açıqlayıb. Yeni qaydalara əsasən, TikTok, Instagram, Facebook, X, Snapchat və YouTube kimi platformalar azyaşlı istifadəçilər üçün əlçatmaz olacaq.
Bununla yanaşı, 16-17 yaşlı yeniyetmələr üçün də müəyyən məhdudiyyətlər nəzərdə tutulur. Müzakirə olunan variantlar arasında gecə saatlarında istifadənin məhdudlaşdırılması, bəzi tətbiqlərdə “rəqəmsal komendant saatı”nın tətbiqi və ekran vaxtının məhdudlaşdırılması da yer alır.
Britaniya hökuməti bu qərarı “uşaqlara uşaqlıqlarını geri qaytarmaq” siyasətinin tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Qərarın əsas məqsədi uşaqları internet asılılığından, psixoloji təzyiqlərdən və onlayn təhlükələrdən qorumaqdır.
Sosial şəbəkələr uşaqlara necə təsir edir?
Son illərdə aparılan müxtəlif araşdırmalar göstərir ki, sosial şəbəkələrdən həddindən artıq istifadə uşaqlarda və yeniyetmələrdə diqqət dağınıqlığı, özünəinam problemləri, yuxu pozuntuları, depressiv hallar və narahatlıq səviyyəsinin artması ilə əlaqələndirilir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, xüsusilə sosial mediada ideal həyat tərzinin nümayiş etdirilməsi yeniyetmələrdə özlərini başqaları ilə müqayisə etmə meylini gücləndirir. Bu isə zamanla psixoloji gərginlik yarada bilir.
Digər mühüm problemlərdən biri də kiberzorakılıqdır. Məktəbdə və ya real həyatda baş verən münaqişələr çox zaman sosial şəbəkələr vasitəsilə davam edir və daha geniş auditoriyaya yayılır.
Qadağalar problemi həll edə bilərmi?
Qərar cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmayıb. Bir qrup ekspert bunu uşaqların təhlükəsizliyi baxımından vacib addım hesab etsə də, digər qrup qadağaların effektivliyinə şübhə ilə yanaşır.
Tənqidçilər bildirirlər ki, müasir texnologiyalar dövründə yeniyetmələrin VPN, alternativ hesablar və digər texniki vasitələrlə bu məhdudiyyətləri aşması mümkündür. Bundan başqa, yaşın təsdiqlənməsi üçün əlavə məlumatların toplanması məxfilik və şəxsi məlumatların qorunması ilə bağlı yeni problemlər yarada bilər.
Ebru Özkan: “Məsələ qadağadan daha genişdir”
Sosioloq Ebru Özkan hesab edir ki, sosial şəbəkələrin yaratdığı problemləri yalnız qadağalar vasitəsilə həll etmək mümkün deyil.
Onun fikrincə, uşaqların rəqəmsal dünyadan tamamilə uzaqlaşdırılması real görünmür. Çünki müasir nəsil həm təhsil, həm ünsiyyət, həm də məlumat əldə etmək üçün internetdən istifadə edir.
Sosioloq bildirir ki, əsas məsələ uşaqları texnologiyadan ayırmaq deyil, onlara texnologiyadan düzgün istifadə etməyi öyrətməkdir. Onun sözlərinə görə, rəqəmsal savadlılıq artıq oxuma-yazma bacarığı qədər vacib hesab edilməlidir.
Ebru Özkan hesab edir ki, valideynlərin aktiv iştirakı olmadan heç bir qadağa uzunmüddətli nəticə verməyəcək. Uşaqların internet fəaliyyəti ilə maraqlanmaq, onlarla açıq ünsiyyət qurmaq və təhlükələr barədə məlumatlandırmaq daha effektiv yanaşma sayıla bilər.
Bəs bu qaydalar Azərbaycanda tətbiq olunsaydı?
Maraqlı suallardan biri də budur: əgər Böyük Britaniyada nəzərdə tutulan məhdudiyyətlər Azərbaycanda tətbiq olunsaydı, nəticə necə olardı?
Azərbaycanda da uşaqlar və yeniyetmələr arasında sosial şəbəkələrdən istifadə səviyyəsi kifayət qədər yüksəkdir. Bir çox məktəblilər gündə bir neçə saatını TikTok, Instagram və digər platformalarda keçirir.
Mütəxəssislərin fikrincə, belə bir qadağa tətbiq olunarsa, müəyyən müsbət nəticələr əldə edilə bilər. Uşaqların ekran qarşısında keçirdiyi vaxt azalar, fiziki aktivlik və ailə daxilində ünsiyyət arta bilər. Həmçinin kiberzorakılıq və zərərli məzmunlarla qarşılaşma ehtimalı da müəyyən qədər azalardı.
Lakin digər tərəfdən, qadağanın tətbiqi ciddi texniki və sosial çətinliklər yarada bilər. Bir çox yeniyetmənin alternativ yollarla məhdudiyyətləri keçməyə çalışacağı ehtimal olunur. Bundan başqa, sosial şəbəkələr artıq yalnız əyləncə vasitəsi deyil, həm də informasiya, təhsil və ünsiyyət platforması kimi istifadə edilir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Azərbaycanda belə bir qərarın tətbiqindən daha vacib məsələ məktəblərdə rəqəmsal savadlılığın artırılması, valideyn nəzarətinin gücləndirilməsi və uşaqlar üçün təhlükəsiz internet mühitinin formalaşdırılmasıdır.
Dünya yeni mərhələyə keçir
Böyük Britaniyanın qərarı bir çox ölkələr tərəfindən diqqətlə izlənilir. Əgər tətbiq olunan məhdudiyyətlər uşaqların psixoloji sağlamlığı və təhlükəsizliyi baxımından müsbət nəticələr verərsə, gələcəkdə digər dövlətlərin də oxşar addımlar atması mümkündür.
Ancaq indidən görünən odur ki, rəqəmsal dövrdə əsas müzakirə mövzusu sosial şəbəkələri qadağan edib-etməmək deyil, uşaqları bu mühitdə necə daha təhlükəsiz və şüurlu şəkildə böyütməkdir.
Hazırladı: UĞUR
