Uşağın günün böyük hissəsini telefonda keçirməsi, daim sosial şəbəkələrə baxması, mesajlaşması və cihazdan uzaq qalanda narahat olması valideynlər üçün ciddi narahatlıq yarada bilər. Belə vəziyyətdə bəzi valideynlər problemi tez həll etmək üçün telefonu qəfil uşağın əlindən alır, hətta onun şəxsi yazışmalarını oxuyurlar. Lakin bu yanaşma çox zaman gözlənilən nəticəni vermir və uşağın onsuz da mövcud olan gərginliyini daha da artıra bilər.
Telefonun zorla alınması uşağın problemini həll etmir
Telefon asılılığı formalaşmış uşaq üçün cihaz sadəcə əyləncə vasitəsi olmaya bilər. Telefon onun üçün ünsiyyət, sosial qəbul, emosional rahatlama və gündəlik stressdən uzaqlaşma vasitəsinə çevrilə bilər. Bu səbəbdən telefonu qəfil və zorla əlindən almaq uşaqda güclü etiraz, aqressiya, narahatlıq, ağlama, qapanma və valideynə qarşı etimadsızlıq yarada bilər.
Valideyn bəzən düşünür ki, “telefonu götürsəm, məcburən istifadə etməyəcək”. Ancaq fiziki olaraq telefonu əlindən almaq istifadənin səbəbini aradan qaldırmır. Uşaq telefonun özündən uzaqlaşdırılsa da, onu telefona bağlayan emosional və psixoloji səbəblər olduğu kimi qalır.
Bu baxımdan əsas məqsəd telefonu uşağın əlindən almaq yox, uşağın telefonla münasibətini sağlamlaşdırmaq olmalıdır.
Mesajların gizlicə oxunması da əlavə stress yarada bilər
Burada başqa mühüm məqam uşağın şəxsi yazışmaları ilə bağlıdır. Valideyn övladını qorumaq məqsədilə onun mesajlarını oxumaq istəyə bilər. Xüsusilə uşaq çox telefonda olduqda valideyndə “Görəsən, kimlə danışır?”, “Nə yazışırlar?” kimi narahatlıqlar yarana bilər.
Lakin uşağın xəbəri və razılığı olmadan yazışmalarının oxunması onun şəxsi sərhədlərinin pozulduğunu hiss etdirməklə yanaşı, valideynə olan etimadını da zədələyə bilər. Uşaq düşünə bilər ki, “Mənim heç bir şəxsi məkanım yoxdur” və nəticədə problemlərini valideynlə bölüşməkdən daha çox uzaqlaşa bilər.
Əlbəttə, uşağın təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi risklər olduqda valideynin müdaxiləsi zəruri ola bilər. Amma belə vəziyyətlərdə də məqsəd uşağı cəzalandırmaq və nəzarət altında saxlamaq deyil, onun təhlükəsizliyini təmin etmək və vəziyyəti düzgün idarə etməkdir.
Telefon asılılığının arxasında nə dayanır?
Uşağın telefondan həddindən artıq istifadə etməsinin səbəbini yalnız “telefonu çox sevir” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzən bunun arxasında tənhalıq, ailə daxilində ünsiyyət çatışmazlığı, məktəb problemləri, dost münasibətlərində çətinlik, özünəinamın aşağı olması, stress, narahatlıq və ya emosional ehtiyacların qarşılanmaması dayana bilər.
Bəzi uşaqlar real həyatda yaşadıqları çətin emosiyalardan uzaqlaşmaq üçün virtual mühitə sığınırlar. Telefon onlar üçün bir növ “qaçış məkanı”na çevrilir. Bu halda sadəcə telefonu götürmək uşağın həmin emosional ehtiyaclarını yox etmir.
Əksinə, telefonun qəfil alınması uşağın həm əvvəlki problemini, həm də yeni yaranmış konflikt və stressi eyni anda yaşamasına səbəb ola bilər.
Bu prosesdə psixoloqun dəstəyi əhəmiyyətlidir
Telefon istifadəsi artıq uşağın yuxusuna, dərslərinə, ailə münasibətlərinə, sosial həyatına və emosional vəziyyətinə ciddi təsir göstərirsə, məsələyə peşəkar dəstəklə yanaşmaq daha doğru olar.
Psixoloq ilk növbədə uşağın telefona niyə bu qədər bağlandığını müəyyənləşdirməyə çalışır. Problem yalnız ekran qarşısında keçirilən saatların sayından ibarət olmaya bilər. Əsas məsələ uşağın telefonla hansı ehtiyacını qarşıladığını anlamaqdır.
Mütəxəssis uşağa emosiyalarını tanımağı, stresslə daha sağlam yollarla mübarizə aparmağı, real həyatda ünsiyyət qurmağı və özünü tənzimləmə bacarıqlarını inkişaf etdirməyi öyrənməyə kömək edə bilər. Eyni zamanda valideynlərlə də işləmək vacibdir. Çünki uşağın davranışını dəyişmək üçün ailənin yanaşması da dəyişməlidir.
Məqsəd telefonu tamamilə qadağan etmək deyil
Burada başqa bir yanlış yanaşma da “telefonu birdəfəlik qadağan edək” düşüncəsidir. Müasir dövrdə uşaqların texnologiyadan tamamilə uzaqlaşdırılması real və hər zaman faydalı yanaşma deyil. Əsas məsələ texnologiyadan sağlam və nəzarətli istifadə vərdişinin formalaşdırılmasıdır.
Bunun üçün valideyn və uşaq birlikdə müəyyən qaydalar hazırlaya bilər. Telefonun istifadə müddəti, yatmazdan əvvəl cihazdan uzaq qalmaq, yemək zamanı telefondan istifadə etməmək və ailə daxilində telefonsuz vaxt keçirmək kimi qaydalar əvvəlcədən razılaşdırıldıqda uşaq özünü cəzalandırılmış kimi hiss etmir.
Ən vacibi isə bu qaydaların yalnız uşağa tətbiq edilməməsidir. Valideyn özü daim telefon qarşısındadırsa, uşağa “telefonu kənara qoy” demək çox da təsirli olmur. Uşaq davranışı daha çox müşahidə edərək öyrənir.
Valideyn uşağa qarşı mübarizə aparmamalı, onunla birlikdə problemi həll etməlidir
Telefon asılılığı ilə mübarizədə uşağı düşmən kimi görmək olmaz. “Telefonu ver!”, “Sən artıq asılısan!”, “Bir də telefon görməyəcəksən!” kimi sərt ifadələr problemin həllindən daha çox qarşıdurma yarada bilər.
Uşağa “Sənin telefonla bağlı çətinlik yaşadığını görürəm. Gəl bunu birlikdə həll edək” mesajını vermək daha sağlam yanaşmadır.
Uşağın əlindən telefonu zorla almaq, yazışmalarını gizlicə oxumaq və onu qorxutmaq qısa müddətdə nəzarət görüntüsü yarada bilər. Lakin uzunmüddətli nəticə üçün uşağın davranışının arxasında dayanan səbəbləri anlamaq, onunla etibarlı münasibət qurmaq və ehtiyac olduqda psixoloq dəstəyindən istifadə etmək daha doğrudur.
Uşağı telefondan ayırmaqdan əvvəl onu telefona bağlayan səbəbi tapmaq lazımdır. Çünki bəzən uşağın əlindən telefonu almaq asandır, amma onun daxilində yaranan boşluğu, narahatlığı və stressi aradan qaldırmaq yalnız anlayış, düzgün ünsiyyət və peşəkar dəstəklə mümkündür.
Psixoloq M. Almara Ağaqızı
PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)
