Uşağın ağlaması, əsəbiləşməsi, qışqırması, qorxması və ya istədiyi bir şey alınmadıqda güclü reaksiya verməsi valideynləri bəzən narahat edir. Xüsusilə də uşaq kiçik yaşdadırsa, böyüklər ondan öz hisslərini idarə etməsini gözləyə bilərlər. Halbuki emosiyaları tanımaq və onları tənzimləmək uşağın doğuşdan sahib olduğu hazır bir bacarıq deyil. Bu bacarıq zamanla, böyüklərin dəstəyi və düzgün yanaşma ilə formalaşır.
Uşağın emosiyasını idarə etməyi öyrənməsi onun “heç vaxt əsəbiləşməməsi” və ya “ağlamaması” demək deyil. Əsas məqsəd uşağın yaşadığı hissi tanıması, onu ifadə etməsi və güclü emosiyalar zamanı özünü sakitləşdirməyin yollarını tədricən öyrənməsidir.
İlk növbədə uşağın hissini qəbul etmək lazımdır
Uşaq ağlayanda “Ağlama”, qorxanda “Bunda qorxulu nə var?”, əsəbiləşəndə isə “Sən niyə belə əsəbisən?” demək onun emosiyasını aradan qaldırmır. Əksinə, uşaq zamanla hisslərinin qəbul edilmədiyini düşünə bilər.
Bunun əvəzinə valideyn uşağın hissini sözlə ifadə etməsinə kömək edə bilər:
“Görürəm ki, buna görə çox əsəbiləşmisən”.
“Sən bu oyuncağı istədiyin üçün məyussan”.
“Qardaşın sənin oyuncağını götürəndə xoşuna gəlmədi”.
Belə cümlələr uşağa göstərir ki, onun hissləri başa düşülür. Uşaq öz emosiyasını tanımağa başladıqca onu ifadə etmək də asanlaşır.
Uşağa emosiyaların adını öyrətmək vacibdir
Bəzən uşağın yaşadığı hissi davranışından başqa yolla ifadə etmək mümkün olmur. O, əsəbiləşəndə vurur, məyus olanda ağlayır, qorxanda valideynindən ayrılmır. Çünki nə hiss etdiyini tam anlaya və sözlə ifadə edə bilmir.
Valideyn gündəlik həyatda uşağın emosiyalarının adını çəkməklə bu bacarığı inkişaf etdirə bilər. “Sən indi qəzəblisən”, “Bu vəziyyət səni məyus etdi”, “Deyəsən, bir az narahatsan”, “Bu hadisə səni sevindirdi” kimi ifadələr uşağın emosional lüğətini genişləndirir.
Uşaq hissin adını bildikcə onu davranışla deyil, sözlə ifadə etmək ehtimalı da artır.
Güclü emosiyanın ortasında uzun izahlar verməyin
Uşaq çox əsəbi, ağlayan və ya qəzəbli olduğu anda ona uzun-uzadı nəsihət vermək adətən effektiv olmur. Çünki həmin anda onun diqqətini məntiqi izahdan daha çox yaşadığı emosional vəziyyət idarə edir.
Belə məqamlarda əvvəlcə uşağın sakitləşməsinə kömək etmək, daha sonra baş verən hadisə haqqında danışmaq daha məqsədəuyğundur.
Məsələn, uşaq oyuncağı alınanda qışqırırsa, həmin anda “Sən belə etməməlisən, neçə dəfə demişəm…” deməkdənsə, sakit səslə “Çox əsəbiləşmisən. Mən yanındayam. Sakitləşəndən sonra danışacağıq” demək daha faydalıdır.
Valideyn öz emosiyalarını necə idarə edir?
Uşaq emosiyaları haqqında ən çox valideynindən öyrənir. Böyük insan əsəbiləşəndə qışqırır, təhqir edir və ya əşyaları çırpırsa, uşağa “sakit ol” demək çox təsirli olmaya bilər.
Valideyn öz davranışı ilə nümunə göstərə bilər:
“Mən indi əsəbiləşdim. Bir az sakitləşmək üçün nəfəs alacağam”.
“Bu vəziyyət məni çox yordu, ona görə bir neçə dəqiqə sakit qalmaq istəyirəm”.
Beləliklə, uşaq emosiyanın normal olduğunu, lakin həmin emosiyanın davranış üzərində tam nəzarət etməsinə icazə verməməyin mümkün olduğunu görür.
Uşağa sakitləşmə üsullarını əvvəlcədən öyrətmək lazımdır
Uşaq artıq güclü emosiyanın içində olduqda ona yeni bir texnika öyrətmək çətin ola bilər. Ona görə sakit vaxtlarda müxtəlif üsullar sınanmalıdır.
Məsələn:
dərin və yavaş nəfəs almaq;
bir müddət sakit məkanda oturmaq;
su içmək;
rəsm çəkmək;
fiziki hərəkət etmək;
sevdiyi oyuncaqla vaxt keçirmək;
hisslərini sözlə ifadə etmək;
valideynlə danışmaq.
Hər uşağın sakitləşmə üsulu fərqli ola bilər. Əsas məqsəd uşağın özünə uyğun sağlam üsulu tapmasına kömək etməkdir.
Emosiyanı qəbul etmək davranışı qəbul etmək demək deyil
Valideynin ən çox diqqət etməli olduğu məqamlardan biri də budur. Uşağın qəzəbli olmasını qəbul etmək olar, amma qəzəbli olduğu üçün kimisə vurmasına icazə vermək olmaz.
Məsələn:
“Əsəbiləşməyini başa düşürəm, amma vurmağa icazə vermirəm”.
Bu cümlə uşağa həm hissinin qəbul edildiyini, həm də davranış üçün sərhəd olduğunu göstərir.
Uşaq bilməlidir ki, bütün emosiyalar qəbul edilə bilər, lakin bütün davranışlar qəbul edilə bilməz.
Uşağı utandırmaqdan və müqayisə etməkdən uzaq durmaq lazımdır
“Bax, filankəs heç vaxt belə etmir”, “Sən artıq böyümüsən, ağlamaq sənə yaraşmır”, “Nə qədər də ərköyünsən” kimi ifadələr uşağın emosiyalarını idarə etməsinə kömək etmir.
Əksinə, uşaq öz hisslərini gizlətməyi öyrənə bilər. Bu isə emosional tənzimləmə deyil. Emosiyanı boğmaqla onu idarə etmək eyni şey deyil.
Uşağın məqsədi “pis hiss etməmək” yox, hiss etdiyini anlamaq və uyğun şəkildə ifadə etmək olmalıdır.
Uşağa seçim imkanı vermək də kömək edir
Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda güclü emosiyaların bir səbəbi də özlərini idarə edə bilmədiklərini hiss etmələridir. Yaşına uyğun seçimlər təqdim etmək uşağın müstəqillik hissini dəstəkləyə bilər.
“Mavi köynəyi geyinmək istəyirsən, yoxsa ağ köynəyi?”
“İndi kitab oxuyaq, yoxsa əvvəlcə oyuncaqları yığaq?”
kimi kiçik seçimlər uşağa müəyyən nəzarət hissi verir.
Əlbəttə, seçimlərin sayı həddindən artıq olmamalıdır. Valideyn əsas sərhədləri müəyyən edir, uşaq isə həmin sərhədlər daxilində seçim etməyi öyrənir.
Uşağın hər emosiyasını dərhal aradan qaldırmağa çalışmaq lazım deyil
Valideyn bəzən uşağının heç vaxt kədərlənməsini, məyus olmasını və ya əsəbiləşməsini istəmir. Buna görə onun hər problemini dərhal həll edir.
Lakin həyatın bütün məyusluqlarından uşağı qorumaq mümkün deyil. Uşaq müəyyən qədər gözləməyi, istədiyi şeyin hər zaman mümkün olmadığını qəbul etməyi və uğursuzluqla qarşılaşdıqda yenidən cəhd etməyi də öyrənməlidir.
Valideynin rolu uşağın bütün çətinliklərini onun əvəzinə həll etmək yox, çətin emosiyaları yaşayarkən yanında olmaq və onları idarə etməyi öyrənməsinə dəstək verməkdir.
Nə zaman mütəxəssis dəstəyinə ehtiyac var?
Əgər uşağın emosional reaksiyaları çox güclüdürsə, uzun müddət davam edirsə, gündəlik həyatına, yuxusuna, təhsilinə və sosial münasibətlərinə ciddi təsir göstərirsə, vəziyyətə daha diqqətlə yanaşmaq lazımdır.
Tez-tez və güclü aqressiya, özünə və ya başqalarına zərər verməyə cəhd, uzunmüddətli qapanma, davamlı qorxu və narahatlıq kimi hallar müşahidə olunursa, uşaq inkişafı üzrə mütəxəssis və ya psixoloqla məsləhətləşmək faydalı ola bilər.
Əsas məsələ uşağın davranışını sadəcə “problemli davranış” kimi qiymətləndirmək deyil, həmin davranışın nə demək istədiyini anlamağa çalışmaqdır.
Uşağa emosiyalarını idarə etməyi öyrətmək bir gündə baş vermir. Bu, səbr, ardıcıllıq, düzgün ünsiyyət və böyüklərin nümunəsi ilə formalaşan uzunmüddətli prosesdir. Uşaq bilməlidir ki, əsəbiləşə, qorxa, kədərlənə və məyus ola bilər. Onun bütün hissləri üçün təhlükəsiz bir yer var.
Biz uşağa “belə hiss etmə” deməkdənsə, “belə hiss edəndə nə edə bilərsən?” sualını öyrətməliyik. Çünki emosional inkişafın əsas məqsədi hissləri yox etmək deyil, onları tanımaq, qəbul etmək və sağlam şəkildə ifadə etməyi bacarmaqdır.
Mənsurə Qəhrəmanova
Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi,
Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)
