Uşağın inkişafı yalnız fiziki böyümə ilə məhdudlaşmır. Nitq, diqqət, yaddaş, düşünmə, emosional tənzimləmə, sosial münasibətlər və özünəxidmət bacarıqları bir-biri ilə əlaqəli şəkildə inkişaf edir. Bəzi uşaqlarda isə bu sahələrin inkişaf tempi yaşıdlarından nəzərəçarpacaq dərəcədə geri qala bilər. Bu vəziyyət psixi inkişaf ləngiməsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Psixi inkişaf ləngiməsi uşağın psixi funksiyalarının yaşına uyğun gözlənilən səviyyədə inkişaf etməməsi ilə xarakterizə olunan inkişaf xüsusiyyətidir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, uşağın müəyyən bacarığı mənimsəməsinin gecikməsi onun ömürboyu həmin səviyyədə qalacağı anlamına gəlmir. Erkən və düzgün müdaxilə ilə bir çox uşağın inkişaf potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq mümkündür.

Psixi inkişaf ləngiməsi necə özünü göstərir?

Psixi inkişaf ləngiməsi hər uşaqda eyni formada müşahidə olunmur. Bəzi uşaqlarda əsas çətinlik nitq və ünsiyyətdə, digərlərində diqqət və öyrənmədə, başqa uşaqlarda isə sosial və emosional bacarıqlarda özünü göstərə bilər.

Valideyn aşağıdakı xüsusiyyətlərə diqqət yetirə bilər:

* Yaşa uyğun nitq inkişafının gecikməsi

* Yeni məlumatları mənimsəməkdə çətinlik

* Diqqəti uzun müddət saxlaya bilməmək

* Yadda saxlama və xatırlamada çətinlik

* Sadə tapşırıqları yerinə yetirmək üçün daha çox təkrara ehtiyac

* Məntiqi əlaqələri qurmaqda çətinlik

* Özünəxidmət bacarıqlarının yaşıdlarından geri qalması

* Sosial münasibətlərdə və emosiyaların ifadəsində çətinlik

* Oyun fəaliyyətinin yaş səviyyəsinə uyğun inkişaf etməməsi

Lakin bu əlamətlərin bir və ya bir neçəsinin olması avtomatik olaraq psixi inkişaf ləngiməsi diaqnozu demək deyil. Uşağın inkişafı bütöv şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Uşağın nitqinin gecikməsi həmişə psixi inkişaf ləngiməsidirmi?

Valideynlərin ən çox qarşılaşdığı yanlış təsəvvürlərdən biri nitq gecikməsini birbaşa psixi inkişaf ləngiməsi ilə eyniləşdirməkdir.

Məsələn, uşaq az danışa bilər, lakin deyilənləri yaxşı anlayır, tapşırıqları yerinə yetirir, yaşına uyğun oyun qurur və sosial münasibətlər yaradırsa, yalnız nitq sahəsində gecikmə ola bilər.

Əksinə, uşaq həm nitqdə, həm diqqətdə, həm düşünmədə, həm də gündəlik bacarıqlarda çətinlik yaşayırsa, daha geniş inkişaf qiymətləndirməsinə ehtiyac yaranır.

Bu səbəbdən “gec danışır, deməli inkişafı ləngiyib” və ya “danışır, deməli inkişafında problem yoxdur” kimi yanaşmalar düzgün deyil.

Səbəblər nələr ola bilər?

Psixi inkişaf ləngiməsinin yaranmasında müxtəlif bioloji, inkişaf və mühit amilləri rol oynaya bilər. Bəzi hallarda konkret səbəbi müəyyən etmək mümkün olur, bəzi hallarda isə bir neçə faktor birlikdə təsir göstərir.

Mümkün amillərə aşağıdakılar aid edilə bilər:

* Hamiləlik və doğuşla əlaqəli risk faktorları

* Vaxtından əvvəl doğulma

* Erkən uşaqlıq dövründə keçirilmiş bəzi xəstəliklər

* Nevroloji və genetik faktorlar

* Eşitmə və görmə problemləri

* Uzunmüddətli psixososial stress

* Uşağın inkişaf ehtiyaclarına uyğun olmayan mühit

* Kifayət qədər stimullaşdırıcı ünsiyyət və oyun imkanlarının olmaması

Bununla belə, səbəbi yalnız bir faktorla izah etmək düzgün deyil. Hər bir uşaq fərdi şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Psixi inkişaf ləngiməsi ilə intellektual inkişaf pozuntusu eyni deyil

Bu iki anlayışın bir-biri ilə qarışdırılması valideynlərdə ciddi narahatlıq yarada bilər.

Psixi inkişaf ləngiməsində uşağın müəyyən psixi funksiyalarının inkişaf tempi yaşıdlarından geri qala bilər və inkişaf dinamikası zamanla dəyişə bilər.

İntellektual inkişaf pozuntusunda isə intellektual fəaliyyət və adaptiv davranış sahələrində daha davamlı məhdudiyyətlər müşahidə olunur.

Ona görə də uşağa yalnız bir testin nəticəsinə əsasən etiket qoymaq düzgün deyil. Qiymətləndirmə zamanı uşağın koqnitiv, nitq, sosial, emosional və adaptiv bacarıqları birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Erkən müdaxilə niyə vacibdir?

Uşağın inkişafında erkən yaş dövrü beynin və psixi funksiyaların sürətli inkişaf etdiyi mühüm mərhələdir. Bu dövrdə uşağın ehtiyaclarının vaxtında müəyyənləşdirilməsi və uyğun dəstəyin göstərilməsi inkişaf üçün əhəmiyyətli rol oynaya bilər.

Psixopedaqoji iş zamanı uşağın yalnız çatışmayan bacarıqlarına deyil, mövcud potensialına da diqqət yetirilir.

Məsələn:

* Diqqətin inkişaf etdirilməsi

* Yaddaş və düşünmə bacarıqlarının stimullaşdırılması

* Məntiqi əlaqələrin qurulması

* Nitqin və ünsiyyətin dəstəklənməsi

* Sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi

* Emosiyaların tanınması və ifadəsinin öyrədilməsi

* Özünəxidmət bacarıqlarının gücləndirilməsi

* Oyun vasitəsilə öyrənmənin təşviq edilməsi

Məqsəd uşağı yaşıdları ilə müqayisə etmək deyil, onun öz inkişaf trayektoriyasında irəliləyişini təmin etməkdir.

Valideyn necə davranmalıdır?

Valideynin münasibəti uşağın inkişaf prosesində mühüm rol oynayır. Uşağı “tənbəl”, “bacarıqsız”, “başqalarından geri” kimi ifadələrlə qiymətləndirmək onun özünəinamına mənfi təsir göstərə bilər.

Daha faydalı yanaşma uşağın bacardığı addımları görmək, kiçik irəliləyişləri dəstəkləmək və tapşırıqları onun inkişaf səviyyəsinə uyğunlaşdırmaqdır.

Uşaq bir bacarığı yaşıdlarından gec mənimsəyirsə, bu onun potensialının olmadığı anlamına gəlmir. Sadəcə həmin bacarığın mənimsənilməsi üçün daha çox zaman, təkrar və fərdiləşdirilmiş dəstək tələb oluna bilər.

Ən vacib məqam: uşağı etiketləmək yox, anlamaq

İnkişafla bağlı çətinlik müşahidə etdikdə valideynin ilk reaksiyası qorxu olmamalıdır. Əsas məqsəd problemin hansı sahədə olduğunu müəyyən etmək və uşağın ehtiyacına uyğun dəstək planı yaratmaqdır.

Uşağın inkişafını yalnız “danışır və ya danışmır” səviyyəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Onun necə düşündüyü, necə öyrəndiyi, necə ünsiyyət qurduğu, emosiyalarını necə ifadə etdiyi, oyun qurma bacarığı və gündəlik həyat fəaliyyətləri də nəzərə alınmalıdır.

Unutmayaq ki, hər uşaq eyni sürətlə inkişaf etmir. Əsas məsələ uşağın inkişafındakı fərqi vaxtında görmək, düzgün qiymətləndirmək və ona uyğun dəstəyi gecikdirməməkdir.

Uşağı yaşıdları ilə müqayisə etmək əvəzinə, onun dünəni ilə bu gününü müqayisə edin. Bəzən ən böyük inkişaf ən kiçik addımlardan başlayır.

Minhəyat Naqdaliyeva

Psixopedaqoq