Uşağın davranışı onun daxili dünyasının ən mühüm ifadə formalarından biridir. Böyüklər üçün inadkarlıq, aqressivlik, ağlama, qaydalara tabe olmamaq, diqqətsizlik və ya özünə qapanma kimi görünən davranışların arxasında çox zaman uşağın ifadə edə bilmədiyi emosiyalar, qarşılanmamış ehtiyaclar, inkişaf xüsusiyyətləri və ya ətraf mühitlə bağlı çətinliklər dayanır.

Bu səbəbdən uşağın davranış problemini yalnız “pis davranış” kimi qiymətləndirmək düzgün yanaşma deyil. Davranışın arxasında hansı səbəbin dayandığını anlamaq, uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun yanaşma seçmək daha effektiv nəticə verir.

Davranış problemi nədir?

Hər uşağın müəyyən yaş dövrlərində valideyn üçün çətin görünən davranışlar nümayiş etdirməsi normaldır. Xüsusilə erkən uşaqlıq dövründə uşaq emosiyalarını idarə etməyi, gözləməyi, qaydalara uyğunlaşmağı və istəklərini sözlə ifadə etməyi hələ tam öyrənməyib.

Lakin davranış müəyyən müddət ərzində davamlı xarakter alırsa, uşağın sosial münasibətlərinə, təhsil prosesinə, ailə həyatına və gündəlik fəaliyyətinə ciddi təsir göstərirsə, artıq bu davranışa daha diqqətli yanaşmaq lazımdır.

Məsələn, uşağın tez-tez vurması, əşyaları sındırması, həddindən artıq aqressiv reaksiyalar verməsi, qaydalara davamlı şəkildə qarşı çıxması, yaşıdları ilə ünsiyyətdən qaçması, uzunmüddətli emosional partlayışlar yaşaması və ya tamamilə özünə qapanması araşdırılmalı davranış nümunələridir.

Davranışın arxasında nə dayanır?

Uşağın davranışını dəyişdirməyə çalışmazdan əvvəl onun səbəbini anlamaq vacibdir. Çünki eyni davranış müxtəlif uşaqlarda tamamilə fərqli səbəblərdən yarana bilər.

Bəzən uşaq diqqət görmək üçün inad edir. Bəzən yorğunluq, aclıq, yuxu rejiminin pozulması və ya həddindən artıq stimul onun emosional reaksiyalarını gücləndirir. Digər hallarda ailədaxili münasibətlər, məktəb mühiti, yaşıdlarla problemlər, dəyişikliklər və uşağın özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkməsi davranışa təsir edir.

Uşaq “mən əsəbiyəm”, “mən qorxuram”, “mənə diqqət lazımdır”, “bu vəziyyəti başa düşmürəm” demək əvəzinə bunu davranışı ilə göstərə bilər.

Ona görə də uşağın davranışına yalnız nəticə kimi deyil, ünsiyyət forması kimi baxmaq lazımdır.

Cəza davranışı həmişə dəyişdirmir

Davranış probleminə cavab olaraq uşağı tez-tez danlamaq, təhqir etmək, qorxutmaq və ya fiziki cəza tətbiq etmək problemin həlli deyil. Bu cür yanaşma uşağın davranışının müvəqqəti olaraq dayanmasına səbəb ola bilər, lakin problemin əsas səbəbini aradan qaldırmır.

Uşaq sadəcə davranışını gizlətməyi öyrənə bilər. Eyni zamanda onda qorxu, günahkarlıq, özünəinamın azalması və valideynlə emosional məsafə yarana bilər.

Pedaqoji yanaşmanın məqsədi uşağı qorxudaraq itaət etdirmək deyil, ona düzgün davranışın nə olduğunu öyrətmək və həmin davranışı tətbiq etmək üçün bacarıq qazandırmaqdır.

Qayda qoymaq və sərhəd müəyyənləşdirmək

Uşağın sağlam inkişafı üçün sərhədlər vacibdir. Sərhəd qoymaq uşağın hər istəyinə “yox” demək demək deyil. Əksinə, uşaq nəyin mümkün, nəyin mümkün olmadığını aydın şəkildə bilməlidir.

Qaydalar az, konkret və uşağın yaşına uyğun olmalıdır.

Məsələn, “Özünü yaxşı apar” əvəzinə “Əsəbiləşəndə vurmaq olmaz, mənə sözlə deyə bilərsən” demək daha aydın mesajdır.

Valideyn müəyyən etdiyi qaydaya özü də ardıcıl əməl etməlidir. Bu gün qadağan edilən bir davranışın sabah heç bir səbəb olmadan icazəli olması uşağın sərhədləri anlamasını çətinləşdirir.

Davranışı deyil, uşağı qəbul etmək

Uşağın davranışını qəbul etməmək onun özünü qəbul etməmək anlamına gəlməməlidir.

“Bu davranış düzgün deyil” deməklə “Sən pissən” demək arasında böyük fərq var.

Uşaq bilməlidir ki, onun özü dəyərlidir, lakin müəyyən davranışları qəbuledilməzdir. Bu fərq uşağın özünə münasibətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Məsələn, uşaq qardaşını vurduqda “Sən çox pis uşaqsan” demək əvəzinə “Qardaşını vurmaq olmaz. Əsəbiləşmisənsə, bunu sözlə ifadə edə bilərsən” demək həm sərhədi qoruyur, həm də uşağın şəxsiyyətini hədəfə almır.

Müsbət davranışın gücləndirilməsi

Uşağın yalnız səhvlərini görmək onun diqqətini mənfi davranışlara yönəldə bilər. Buna görə də müsbət davranışlar vaxtında fərq edilməli və konkret şəkildə ifadə olunmalıdır.

“Afərin, yaxşı uşaqsan” deməkdənsə, “Qardaşın oyuncağını istəyəndə ondan xahiş etdin, bu çox yaxşı idi” demək uşağa hansı davranışın doğru olduğunu daha aydın göstərir.

Beləliklə, uşaq müsbət davranışla müsbət nəticə arasındakı əlaqəni öyrənir.

Uşağa seçim imkanı vermək

Bəzi davranış problemlərinin arxasında uşağın müstəqillik ehtiyacı dayanır. Xüsusilə məktəbəqədər dövrdə uşaq öz qərarlarını vermək istəyir. Hər məsələni böyüyün əmr formasında təqdim etməsi müqaviməti artıra bilər.

Yaşa uyğun seçimlər vermək daha effektiv ola bilər.

“İndi bunu edəcəksən” əvəzinə “Əvvəlcə kitablarını yığmaq istəyirsən, yoxsa oyuncaqlarını?” kimi seçim təqdim etmək uşağa nəzarət hissi verir. Burada əsas məqam odur ki, seçimlər məhdud və real olmalıdır.

Emosiyaları tanımağı öyrətmək

Davranış problemlərinin idarə edilməsində emosional savadlılığın inkişafı mühüm yer tutur. Uşaq öz hissini tanımırsa, onu düzgün ifadə etmək də çətin olur.

Valideyn uşağın hisslərini sözlə ifadə etməsinə kömək edə bilər:

“Görürəm ki, çox əsəbiləşmisən.”

“Sən bu oyunun bitməsini istəmirdin və buna görə məyus oldun.”

“Deyəsən, indi bir az qorxmusan.”

Bu cür ifadələr uşağa emosiyanın adını öyrədir və zamanla həmin hissi davranış əvəzinə sözlə ifadə etməsinə şərait yaradır.

Davranış zamanı böyüyün reaksiyası

Uşağın emosional partlayışı zamanı böyüyün də qışqırması vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Uşaq öz emosiyasını idarə edə bilmədiyi anda böyüyün sakit qalması və təhlükəsiz sərhəd yaratması daha məqsədəuyğundur.

Əgər uşaq özünə və ya başqasına zərər verə biləcək davranış göstərirsə, ilk növbədə təhlükəsizlik təmin edilməlidir. Daha sonra uşaq sakitləşdikdə baş verən hadisə haqqında danışmaq mümkündür.

Uşağın emosional olduğu anda uzun nəsihətlər vermək adətən effektiv olmur. Çünki həmin anda onun diqqəti və özünü tənzimləmə imkanları məhdudlaşa bilər.

Məktəb və ailənin əməkdaşlığı

Uşağın davranış problemi yalnız evdə və ya yalnız məktəbdə müşahidə olunursa, həmin mühitin xüsusiyyətlərini ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır.

Valideyn, müəllim və mütəxəssis arasında düzgün kommunikasiya uşağın ehtiyaclarının daha yaxşı anlaşılmasına kömək edir. Uşağın bir mühitdə aldığı mesaj digər mühitdə tamamilə əks olmamalıdır.

Məsələn, məktəbdə uşağa emosiyasını sözlə ifadə etməyi öyrədiriksə, evdə də eyni yanaşmanın davam etdirilməsi daha məqsədəuyğundur.

Hər davranış problemini “tərbiyəsizlik” adlandırmaq olmaz

Uşağın davranışında davamlı və ciddi dəyişiklik müşahidə olunursa, bunu yalnız tərbiyə məsələsi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzi hallarda davranış çətinlikləri uşağın inkişaf xüsusiyyətləri, emosional vəziyyəti, ünsiyyət bacarıqları və ya digər ehtiyacları ilə əlaqəli ola bilər.

Bu səbəbdən uşağı etiketləmək əvəzinə onun inkişaf xüsusiyyətlərini bütöv şəkildə qiymətləndirmək lazımdır.

Mütəxəssis dəstəyi tələb olunan hallarda psixoloq-pedaqoq, uşaq inkişaf mütəxəssisi və digər uyğun mütəxəssislərlə əməkdaşlıq etmək problemin səbəbinin daha düzgün müəyyənləşdirilməsinə və uşağa uyğun dəstək planının hazırlanmasına imkan verir.

Valideynin əsas vəzifəsi cəzalandırmaq deyil, öyrətməkdir

Uşağın davranışının formalaşması uzunmüddətli prosesdir. Uşaq bir dəfə izah edildikdən sonra bütün qaydalara dərhal əməl etməyə bilər. Davranış bacarıqları təkrar, səbir və ardıcıllıq vasitəsilə formalaşır.

Valideynin və pedaqoqun əsas məqsədi uşağın hər səhvini dərhal dayandırmaq yox, ona tədricən öz davranışını idarə etməyi öyrətməkdir.

Uşaq bilməlidir ki, səhv etmək öyrənmə prosesinin bir hissəsidir. Əsas məsələ səhvdən sonra alternativ davranışı göstərmək və həmin davranışı təkrar etməyə şərait yaratmaqdır.

Uşağın davranışına diqqətlə baxdıqda çox zaman onun arxasında bir mesaj görmək mümkündür. Bu mesajı eşitmək, səbəbi anlamaq və yaşa uyğun pedaqoji yanaşma seçmək davranış probleminin idarə edilməsində ən mühüm addımlardandır.

Uşağı dəyişdirməyə çalışmazdan əvvəl onu anlamaq lazımdır. Çünki düzgün davranış qorxu ilə deyil, anlayış, sərhəd, ardıcıllıq və öyrənmə ilə formalaşır.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)