İxtisas seçimi abituriyentin həyatında yalnız universitetə qəbul olmaq üçün atılan bir addım deyil. Bu qərar onun gələcək peşə istiqamətinə, iş həyatına, sosial çevrəsinə və özünü reallaşdırma imkanlarına təsir edə bilər. Məhz buna görə ixtisas seçimi zamanı yalnız bal, universitetin adı və əmək bazarındakı vəziyyət deyil, abituriyentin psixoloji hazırlığı, maraqları, bacarıqları və özünü tanıması da nəzərə alınmalıdır.

Yeniyetmələr bu qərarı verərkən bəzən öz istəklərindən daha çox ətrafın fikirlərinə, qorxularına və sosial müqayisələrə əsaslanırlar. Araşdırmalar da göstərir ki, valideyn dəstəyi yeniyetmənin karyera qərarı vermə prosesini asanlaşdıra bildiyi halda, həddindən artıq müdaxilə qərarvermə çətinliklərini artıra bilər.

“Hamı bu ixtisası seçir, mən də seçim” düşüncəsi

Abituriyentlərin yol verdiyi ən geniş yayılmış səhvlərdən biri kütlənin seçiminə uyğun qərar verməkdir. Dostların hansı ixtisası seçməsi, sosial şəbəkələrdə hansı peşələrin daha prestijli göstərilməsi və ətrafdakı insanların müəyyən sahəyə böyük maraq göstərməsi yeniyetmənin öz istəyini arxa plana keçirməsinə səbəb ola bilər.

Məsələn, bir gənc yalnız dostları həmin universitetə və ya ixtisasa müraciət etdiyi üçün eyni seçimi edə bilər. Lakin qəbuldan sonra həmin sahənin onun maraq və qabiliyyətlərinə uyğun olmadığını görməsi mümkündür.

İxtisas seçimi “başqaları nə seçir?” sualı ilə deyil, “mən hansı sahədə özümü görə bilirəm?” sualı ilə başlamalıdır.

Valideynin arzusunu öz arzusu ilə qarışdırmaq

Bəzi ailələr övladının gələcəyi ilə bağlı müəyyən peşə təsəvvürünə sahib olur. “Həkim ol”, “müəllimlik daha yaxşıdır”, “mühəndislik seç”, “bu ixtisasın gələcəyi yoxdur” kimi fikirlər bəzən uşağın üzərində ciddi psixoloji təzyiq yaradır.

Valideynin təcrübəsi və tövsiyəsi, əlbəttə, əhəmiyyətlidir. Amma tövsiyə ilə qərarın uşağın əvəzinə verilməsi arasında ciddi fərq var.

Araşdırmalar göstərir ki, valideyn dəstəyi yeniyetmənin daha müstəqil motivasiya ilə seçim etməsinə kömək edə bilər. Burada əsas məsələ valideynin qərarı öz üzərinə götürməsi deyil, övladının özünü tanımasına və seçimlərini araşdırmasına dəstək olmasıdır.

Valideynin “Mən sənin yerində olsaydım…” deməsi əvəzinə “Sən özünü hansı sahədə daha rahat və uğurlu təsəvvür edirsən?” deməsi daha faydalıdır.

Yalnız yüksək gəlir vəd edən peşəyə yönəlmək

Maddi gəlir, əlbəttə, peşə seçimində nəzərə alınmalı amillərdəndir. Lakin yalnız maaşa görə ixtisas seçmək də psixoloji baxımdan riskli yanaşmadır.

Çünki insanın uzunmüddətli peşə fəaliyyətində maraq, bacarıq, xarakter xüsusiyyətləri və iş mühitinə uyğunluğu mühüm rol oynayır. Gənc yalnız “bu sahədə çox pul qazanmaq mümkündür” düşüncəsi ilə seçim edirsə, həmin peşənin gündəlik fəaliyyətinin ona uyğun olub-olmadığını nəzərdən qaçıra bilər.

Əslində düzgün sual belədir: “Bu sahə mənə həm bacarıqlarımı reallaşdırmağa, həm də gələcəkdə özümü inkişaf etdirməyə imkan verəcəkmi?”

“Prestijli ixtisas” anlayışına həddindən artıq bağlanmaq

Bəzən abituriyent üçün ixtisasın ona uyğun olub-olmamasından daha çox onun cəmiyyətdə necə qəbul edilməsi əhəmiyyətli olur.

“Bu ixtisas daha prestijlidir”, “filankəsin övladı da bunu oxuyur”, “bu universitetin adı daha yaxşıdır” kimi düşüncələr seçimə təsir edə bilər. Halbuki nüfuzlu hesab edilən bir ixtisas hər bir insan üçün doğru seçim olmaya bilər.

Peşənin cəmiyyət tərəfindən necə qiymətləndirilməsindən əvvəl həmin peşənin insanın şəxsiyyətinə və potensialına uyğunluğu araşdırılmalıdır.

Özünü yalnız topladığı balla qiymətləndirmək

Abituriyent bəzən imtahanda topladığı balı öz intellektinin və gələcək potensialının tam göstəricisi kimi qəbul edir.

Yüksək bal toplamaq uğurdur, amma insanın bütün qabiliyyətlərini bir rəqəmlə ifadə etmək mümkün deyil. Eyni şəkildə, gözlədiyindən aşağı nəticə göstərmək də onun gələcəkdə uğursuz olacağı anlamına gəlmir.

“Balım buna çatırsa, deməli bunu seçməliyəm” düşüncəsi ilə “mən bunu bacara bilərəmmi və istəyirəmmi?” sualları arasında fərq var.

Bir qərarı həyatının son qərarı kimi qəbul etmək

Yeniyetmələrdə “indi səhv seçim etsəm, hər şey bitəcək” qorxusu kifayət qədər güclü ola bilər. Bu qorxu isə bəzən qərar verməni çətinləşdirir.

İxtisas seçimi vacibdir, lakin insanın bütün həyatını dəyişməz şəkildə müəyyən edən tək qərar deyil. Təhsil və əmək həyatı boyunca insan özünü yenidən kəşf edə, əlavə bacarıqlar qazana, istiqamətini dəyişə və başqa sahələrdə də inkişaf edə bilər.

Buna görə abituriyentin əsas məqsədi “heç vaxt səhv etməmək” deyil, mümkün qədər məlumatlı və şüurlu qərar vermək olmalıdır.

Özünü tanımadan ixtisas seçmək

Bəzən abituriyent müxtəlif ixtisasların adlarını bilir, amma öz xüsusiyyətləri haqqında kifayət qədər düşünməyib.

Məsələn:

Hansı fəaliyyətlərdən zövq alıram?

İnsanlarla işləmək mənə rahatdır, yoxsa daha çox fərdi işləməyi sevirəm?

Analitik düşünmə və problem həll etmə bacarığım necədir?

Rutin işlərə münasibətim necədir?

Təzyiq altında işləyə bilirəmmi?

Hansı fənlərdə daha çox maraq və davamlılıq göstərirəm?

Mənim üçün yüksək gəlir, yaradıcılıq, sabitlik, insanlara fayda vermək və ya sərbəst iş rejimi daha vacibdir?

Bu sualların cavabları ixtisas seçimində ciddi istiqamət verə bilər.

“Bir dəfə seçim etdim, artıq dəyişə bilmərəm” qorxusu

Bəzi abituriyentlər seçim prosesini o qədər dramatikləşdirirlər ki, qərar verməkdən belə çəkinməyə başlayırlar. Bunun arxasında çox vaxt uğursuzluq qorxusu, valideynləri məyus etmək narahatlığı və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik dayanır.

Bu halda uşağa “mütləq doğru seçim etməlisən” təzyiqi göstərmək əvəzinə, qərarın mərhələli şəkildə araşdırılması daha sağlam yanaşmadır.

Əvvəlcə maraq dairəsi müəyyənləşdirilməli, daha sonra həmin sahənin xüsusiyyətləri, təhsil prosesi, tələb olunan bacarıqlar və gələcək imkanlar araşdırılmalıdır.

Sosial müqayisə və “geri qalmaq” qorxusu

“Hamı artıq seçim edib, mən hələ qərar verə bilmirəm” düşüncəsi də abituriyentin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Hər bir gəncin qərarvermə tempi fərqlidir. Birinin müəyyən ixtisasa erkən maraq göstərməsi digərinin də eyni sürətlə qərar verməli olduğu anlamına gəlmir.

Bəzən qərar vermək üçün daha çox araşdırmaya ehtiyac duymaq tərəddüd deyil, əksinə, məsuliyyətli yanaşmanın göstəricisi ola bilər.

Valideyn nə etməlidir?

İxtisas seçimi dövründə valideynin əsas rolu qərarı uşağın əvəzinə vermək deyil, onun qərarvermə prosesini sağlam şəkildə dəstəkləməkdir.

Valideyn övladına müxtəlif suallar verə, onun maraqlarını dinləyə, universitet və ixtisaslar haqqında birlikdə məlumat toplaya bilər. Amma son qərarın arxasında uşağın öz istəyinin və məsuliyyətinin olması vacibdir.

Ən təhlükəli cümlələrdən biri “Sən bunu seçməlisən”dirsə, daha faydalı cümlələrdən biri “Gəlin, birlikdə üstün və zəif tərəflərinə baxaq” ola bilər.

Çünki məqsəd yalnız abituriyentin universitetə daxil olması deyil. Əsas məqsəd onun seçdiyi istiqamətdə özünü inkişaf etdirə bilməsi, təhsilindən məmnun qalması və gələcəkdə peşə fəaliyyətinə psixoloji olaraq uyğunlaşa bilməsidir.

İxtisas seçimi özünü tanımaqdan başlamalıdır

İxtisas seçərkən abituriyentin qarşısında çoxlu alternativlərin olması normaldır. Əsas məsələ bütün seçimlər arasında “ən prestijli” və ya “ən gəlirli” olanı tapmaq yox, öz potensialına ən uyğun istiqaməti müəyyənləşdirməkdir.

Unutmaq olmaz ki, yeniyetmənin bu qərarı verərkən emosional vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır. İmtahan stresi, ailə gözləntiləri, dostların təsiri və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik qərarın obyektivliyinə təsir göstərə bilər. Karyera qərarverməsi ilə bağlı araşdırmalar da bu prosesdə qərarvermə bacarığının və özünəinamın əhəmiyyətini vurğulayır.

Ona görə də abituriyentə “sən gələcəyini seçirsən” deməklə əlavə qorxu yaratmaq əvəzinə, “sən özün üçün uyğun istiqaməti araşdırırsan” mesajını vermək daha doğrudur.

Düzgün ixtisas seçimi yalnız yaxşı nəticə əldə etmək deyil. Bu, insanın özünü tanıması, imkanlarını real qiymətləndirməsi və gələcəyi ilə bağlı qərarda öz səsini eşidə bilməsidir.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri