Yeniyetməlik dövrü insan həyatının ən həssas və eyni zamanda ən mürəkkəb mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə gənclər öz kimliklərini formalaşdırmağa çalışır, müstəqillik hissi güclənir, dost çevrəsinin təsiri artır və yeni təcrübələrə maraq yaranır. Təəssüf ki, məhz bu xüsusiyyətlər bəzən onları siqaret, alkoqol, elektron siqaret, enerji içkiləri və digər zərərli vərdişlərə yaxınlaşdıra bilir.

Riskli davranışlar bir anda yaranmır. Onların arxasında emosional ehtiyaclar, sosial təsirlər və ailə mühiti dayanır. Araşdırmalar göstərir ki, ailədaxili münasibətlər, məktəb mühiti, həmyaşıd təsiri və psixoloji rifah yeniyetmələrin riskli davranışlara meylində əsas rol oynayan amillərdəndir.

Yeniyetmələr niyə riskli davranışlara meyl edirlər?

Bir çox valideyn düşünür ki, övladı sadəcə maraq üçün siqaret çəkib və ya alkoqol dadıb. Halbuki bunun səbəbi çox vaxt daha dərindir.

Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:

Dost çevrəsinə uyğunlaşmaq istəyi;

Özünü sübut etmək və “böyük görünmək” arzusu;

Ailə daxilində emosional boşluq;

Stress, narahatlıq və depressiv əlamətlər;

Maraq və yenilik axtarışı;

Sosial şəbəkələrin və internetdə gördüyü nümunələrin təsiri.

Yeniyetmə bəzən “hamı edir, mən də edim” düşüncəsi ilə hərəkət edir. Bu yaş dövründə qəbul olunmaq ehtiyacı məntiqdən daha güclü ola bilir.

Erkən əlamətləri necə tanımaq olar?

Valideynlər davranışdakı kiçik dəyişiklikləri vaxtında fərq etməlidirlər.

Diqqət edilməli əlamətlər:

Evə gec gəlmək;

Köhnə dostlardan uzaqlaşmaq;

Yeni və sirli dost çevrəsinin yaranması;

Aqressivlik və ya həddindən artıq əsəbilik;

Məktəb nailiyyətlərinin zəifləməsi;

Pulun tez-tez itməyə başlaması;

Gigiyenaya laqeyd yanaşma;

Davamlı yalan danışmaq və gizlilik.

Bu əlamətlər hər zaman asılılıq demək deyil. Lakin onların bir neçəsi birlikdə müşahidə olunursa, valideyn diqqətli olmalıdır.

Valideynlərin etdiyi ən böyük səhvlər

Bəzən valideynlər problemi həll etmək əvəzinə onu daha da dərinləşdirirlər.

Ən çox rast gəlinən səhvlər:

Uşağı dinləmədən ittiham etmək;

Digər uşaqlarla müqayisə etmək;

Hədələmək və alçaldıcı ifadələr işlətmək;

Daim nəzarət edib etimad göstərməmək;

Problemi “keçib gedər” deyə görməzlikdən gəlmək.

Qorxu üzərində qurulan münasibət uşağın valideyndən uzaqlaşmasına səbəb olur. Etibar üzərində qurulan münasibət isə onun problemlərini ailə ilə bölüşməsini asanlaşdırır.

Qarşısını almaq üçün nə etmək lazımdır?

Riskli davranışların qarşısını almağın ən güclü yolu sağlam ailə münasibətləridir.

Valideynlər:

Hər gün övladı ilə keyfiyyətli vaxt keçirməlidirlər;

Onu mühakimə etmədən dinləməlidirlər;

Emosiyalarını ifadə etməyi öyrətməlidirlər;

“Yox” demə bacarığını inkişaf etdirməlidirlər;

Sağlam dost münasibətlərini dəstəkləməlidirlər;

İdman, incəsənət və digər sosial fəaliyyətlərə təşviq etməlidirlər.

Araşdırmalar göstərir ki, valideyn dəstəyi, ailə ilə açıq ünsiyyət və məktəblə əməkdaşlıq qoruyucu amillər arasında mühüm yer tutur.

Elektron siqaret təhlükəsiz deyil

Son illərdə bir çox yeniyetmə elektron siqaretlərin zərərsiz olduğunu düşünür. Halbuki bu məhsullar nikotin asılılığı yarada, diqqət, yaddaş və inkişaf etməkdə olan beyin funksiyalarına mənfi təsir göstərə bilər. Bundan əlavə, elektron siqaret istifadə edən yeniyetmələrdə sonradan adi siqaret və digər maddələrə marağın artma ehtimalı da yüksəlir.

Valideyn nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməlidir?

Əgər yeniyetmədə:

davamlı siqaret və ya alkoqol istifadəsi müşahidə olunursa;

davranışında kəskin dəyişikliklər yaranıbsa;

məktəbə getməkdən imtina edirsə;

aqressivlik və ya özünə qapanma artırsa;

ailə ilə bütün ünsiyyəti kəsibsə,

mütləq psixoloq və ya uşaq-psixiatrdan dəstək almaq lazımdır. Erkən müdaxilə həm asılılığın qarşısını almaqda, həm də yeniyetmənin psixoloji sağlamlığını qorumaqda daha effektiv nəticə verir.

Yeniyetmələrə riskli davranışlardan uzaq durmağı öyrətmək yalnız “siqaret çəkmə”, “alkoqol içmə” deməklə mümkün deyil. Ən güclü profilaktika onların sevildiyini, qəbul edildiyini və dinlənildiyini hiss etmələridir. Valideynlə etibarlı münasibət quran, emosiyalarını ifadə etməyi bacaran və özünə inanan yeniyetmələr həmyaşıd təzyiqinə qarşı daha davamlı olur və sağlam seçimlər etməyə daha çox meyl göstərirlər. Bu səbəbdən ailə, məktəb və mütəxəssis əməkdaşlığı yeniyetmələrin sağlam inkişafı üçün əvəzsiz rol oynayır.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)