Yay mövsümünün başa çatması ilə gündəlik həyatımızda bir sıra dəyişikliklər başlayır. Tətil və istirahət rejimi geridə qalır, iş və məktəb həyatı yenidən intensivləşir, havalar tədricən sərinləşir. Bu dəyişikliklər təkcə əhvalımıza və gündəlik rejimimizə deyil, orqanizmin fəaliyyətinə də təsir göstərə bilər.
Məhz yaydan payıza keçid dövründə bəzi sağlamlıq problemləri daha çox özünü göstərə bilər. Lakin hər halsızlığı, baş ağrısını və ya burun axıntısını “mövsüm dəyişir, ona görədir” deyərək keçişdirmək də doğru deyil. Bəzi əlamətlər orqanizmin diqqət tələb edən siqnalları ola bilər.
Soyuqdəymə və tənəffüs yolu infeksiyaları
Payız yaxınlaşdıqca insanların qapalı məkanlarda daha çox vaxt keçirməsi və məktəblərin, uşaq bağçalarının fəaliyyətə başlaması respirator infeksiyaların yayılması üçün şərait yarada bilər.
Burun axması, boğaz ağrısı, öskürək, halsızlıq və hərarət kimi əlamətlər meydana çıxdıqda ilk növbədə vəziyyətin gedişinə diqqət etmək lazımdır. Xüsusilə yüksək və davamlı hərarət, nəfəsalma çətinliyi, sinə ağrısı və ümumi vəziyyətin kəskin pisləşməsi zamanı həkimə müraciət gecikdirilməməlidir.
Uşaqların kollektiv mühitə qayıtması ilə bu məsələ valideynlər üçün daha da aktuallaşır. Əllərin mütəmadi yuyulması, otaqların havalandırılması, kifayət qədər yuxu və balanslı qidalanma mövsümi infeksiyalardan qorunmada mühüm rol oynayır.
Allergiya şikayətləri arta bilər
Bir çox insan allergiyanı yalnız yaz fəslinin problemi hesab edir. Halbuki payızda da allergik şikayətlər müşahidə oluna bilər.
Burun tutulması, asqırma, burunda və gözlərdə qaşınma, göz yaşarması kimi əlamətlər xüsusilə allergiyaya meyilli insanlarda təkrarlana bilər. Evdə daha çox vaxt keçirməklə əlaqədar toz, kif və digər allergenlərlə təmasın artması da şikayətləri gücləndirə bilər.
Allergik əlamətləri davamlı olaraq soyuqdəymə ilə qarışdırmaq düzgün deyil. Şikayətlər təkrarlanırsa və uzun müddət davam edirsə, səbəbin müəyyənləşdirilməsi üçün həkim qiymətləndirməsi vacibdir.
Halsızlıq və enerji azalması
Sentyabr ayında bir çox insan “özümü yorğun hiss edirəm”, “səhərlər yataqdan qalxmaq çətindir”, “heç nəyə həvəsim yoxdur” kimi şikayətlər edə bilər.
Bunun səbəbi bəzən sadəcə yay rejimindən iş və gündəlik həyata keçidin yaratdığı yorğunluq olur. Yuxu saatlarının dəyişməsi, gec yatmaq, qeyri-müntəzəm qidalanma və fiziki aktivliyin azalması da insanın enerjisinə təsir edə bilər.
Amma yorğunluq uzun müddət davam edirsə və gündəlik fəaliyyətə mane olursa, bunu yalnız mövsüm dəyişikliyi ilə əlaqələndirmək olmaz. Dəmir çatışmazlığı, qanazlığı, qalxanabənzər vəzin funksional pozğunluqları və digər sağlamlıq problemləri də halsızlığın səbəbi ola bilər.
Bu səbəbdən davamlı yorğunluq zamanı özbaşına vitamin və ya dəmir preparatları qəbul etmək əvəzinə əvvəlcə həkimlə məsləhətləşmək daha doğrudur.
Baş ağrısı və qan təzyiqində dəyişikliklər
Mövsüm dəyişiklikləri ilə əlaqədar bəzi insanlarda baş ağrısı şikayətləri arta bilər. Yuxu rejiminin pozulması, stress, kifayət qədər su qəbul etməmək və gündəlik rejimin dəyişməsi də baş ağrısını tətikləyə bilər.
Qan təzyiqi ilə bağlı problemi olan insanlar isə təzyiqlərini mütəmadi nəzarətdə saxlamalıdırlar. Baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə və halsızlıq kimi şikayətlər tez-tez təkrarlanırsa, bunun səbəbini araşdırmaq lazımdır.
Xüsusilə qəfil başlayan və çox şiddətli baş ağrısı, görmə pozğunluğu, nitqdə dəyişiklik, qol və ya ayaqda zəiflik kimi əlamətlər təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Yuxu rejimi pozula bilər
Yay aylarında gec yatmaq və səhərlər daha gec oyanmaq vərdişinə çevrilibsə, sentyabrda əvvəlki rejimə qayıtmaq bir qədər çətin ola bilər.
Xüsusilə uşaqlarda məktəb başlayanda yuxu rejiminin dəyişməsi diqqət dağınıqlığına, əsəbiliyə və gün ərzində yorğunluğa səbəb ola bilər.
Buna görə məktəb və iş rejiminə birdən-birə deyil, tədricən uyğunlaşmaq daha məqsədəuyğundur. Axşam saatlarında ekran qarşısında keçirilən vaxtın azaldılması, yuxudan əvvəl ağır qidalanmadan uzaq durmaq və mümkün qədər eyni saatlarda yatıb-durmaq yuxu rejiminin bərpasına kömək edə bilər.
Mədə-bağırsaq problemləri də özünü göstərə bilər
Yay aylarında qidalanma rejimi də tez-tez dəyişir. Sərinləşdirici içkilər, dondurma, küçə qidaları, daha çox meyvə-tərəvəz və nizamsız qidalanma bəzi insanlarda həzm problemlərinə səbəb ola bilər.
Payızda gündəlik qidalanma rejiminin yenidən dəyişməsi ilə köp, qarında narahatlıq, qəbizlik və digər həzm şikayətləri meydana çıxa bilər.
Burada əsas məsələ qidalanmanın tədricən qaydaya salınması, kifayət qədər su içilməsi və liflə zəngin qidaların rasionda yer almasıdır.
Əhval dəyişikliklərini də unutmaq olmaz
Mövsüm dəyişdikcə gün işığının azalması, iş və məktəb rejiminin başlaması, yay istirahətinin başa çatması bəzi insanlarda əhvalın aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.
Bir neçə gün davam edən yorğunluq və əhval dəyişiklikləri ilə uzun müddət davam edən depressiv əlamətləri eyniləşdirmək olmaz. Davamlı kefsizlik, əvvəllər zövq alınan fəaliyyətlərə marağın itməsi, yuxu və iştahda ciddi dəyişikliklər, gündəlik həyatı davam etdirməkdə çətinlik yaranırsa, mütəxəssis dəstəyi almaq vacibdir.
Bəs payıza sağlam necə keçmək olar?
Mövsüm dəyişərkən orqanizmi xüsusi “detoks” proqramlarına və ya təsadüfi vitamin komplekslərinə ehtiyac duymadan da dəstəkləmək mümkündür.
Bunun üçün ilk növbədə yuxu rejimini qaydaya salmaq, balanslı qidalanmaq, kifayət qədər maye qəbul etmək, gündəlik fiziki aktivliyi qorumaq və şəxsi gigiyenaya diqqət etmək lazımdır.
Eyni zamanda hər bir insanın ehtiyacı fərqlidir. Xüsusilə xroniki xəstəliyi olanlar, uşaqlar, yaşlılar və tez-tez xəstələnən şəxslər mövsüm keçidində sağlamlıq vəziyyətlərinə daha diqqətlə yanaşmalıdırlar.
Ən vacib məqam isə budur: mövsüm dəyişikliyi bəzi narahatlıqları izah edə bilər, amma davamlı və ya güclənən simptomların səbəbi kimi qəbul edilməməlidir. Şikayət uzun çəkirsə, təkrarlanırsa və ya insanın gündəlik həyatına təsir edirsə, səbəbi müəyyənləşdirmək üçün həkimə müraciət etmək daha doğru yanaşmadır.
Nərminə Abbasova
Terapevt, ailə həkimi
