Valideynlikdə ən çətin məsələlərdən biri uşağa qayda öyrətməklə onun azadlığını məhdudlaşdırmamaq arasında düzgün tarazlıq yaratmaqdır. Uşağın təhlükəsizliyi, davranışları və gündəlik rejimi üçün müəyyən sərhədlərin olması vacibdir. Lakin bəzən valideynin “qayda qoymaq” adı altında etdiyi müdaxilələr uşağın özünü daim nəzarət altında hiss etməsinə səbəb ola bilər.
Bəs uşağa sərhəd qoymaq harada başlayır, onu sıxmaq harada?
Sərhəd uşağa nəyi öyrədir?
Sərhəd uşağa həyatda nəyin qəbulolunan, nəyin isə uyğun olmadığını anlamağa kömək edir. Məsələn, gecə yatmaq saatının müəyyən edilməsi, küçədə valideyndən uzaqlaşmamaq, başqasının əşyasını icazəsiz götürməmək və ya əsəbiləşərkən kiməsə vurmağa icazə verilməməsi uşağın təhlükəsizliyi və sosial davranışları baxımından vacib qaydalardır.
Sağlam sərhəd uşağın şəxsiyyətinə deyil, konkret davranışına yönəlir. “Sən pis uşaqsan” demək əvəzinə “Qəzəblənə bilərsən, amma vurmaq olmaz” demək bunun əsas nümunələrindəndir.
Burada uşağın hissləri inkar edilmir, sadəcə həmin hissi ifadə etməyin uyğun yolu göstərilir.
Sərhəd qoymaqla nəzarət etmək eyni deyil
Valideyn uşağın bütün seçimlərini özü müəyyənləşdirirsə, onun hər addımına müdaxilə edirsə və səhv etmək imkanını belə əlindən alırsa, artıq söhbət sərhəddən çox, həddindən artıq nəzarətdən gedə bilər.
Məsələn, “Dərsini saat 19:00-da etməlisən” konkret qaydadır. Amma uşağın hansı rəngdə geyinəcəyi, hansı oyuncağı seçəcəyi, dostu ilə hansı oyunu oynayacağı kimi yaşına uyğun seçimlərə daim müdaxilə etmək onun müstəqilliyinin inkişafını çətinləşdirə bilər.
Uşağın yaşına uyğun seçim haqqının olması vacibdir. Valideyn çərçivəni müəyyənləşdirə, həmin çərçivənin daxilində isə uşağa seçim imkanı verə bilər.
“Mən sənin yaxşılığını istəyirəm” hər şeyi əsaslandırmır
Valideynlərin sərt davranışlarını bəzən “uşağın yaxşılığı üçün” ifadəsi ilə izah etməsi mümkündür. Ancaq niyyət yaxşı olsa belə, tətbiq olunan üsul uşağın özünü necə hiss etdiyinə təsir edir.
Uşağın daim danlanması, müqayisə olunması, hər səhvinin böyüdülməsi, “mən nə deyirəmsə, o olacaq” yanaşması və fikrinin heç vaxt soruşulmaması zamanla onun öz qərarlarına inamını azalda bilər.
Sərhədin məqsədi uşağı idarə etmək deyil, ona davranışlarının nəticələrini anlamağı və təhlükəsiz çərçivədə məsuliyyət daşımağı öyrətməkdir.
Sağlam sərhəd necə görünür?
Sağlam sərhəd adətən aydın, ardıcıl və yaşa uyğun olur. Valideyn qaydanı uşağa mümkün qədər sadə şəkildə izah edir və özü də həmin qaydaya ardıcıl yanaşır.
Məsələn:
“Planşetdən istifadə vaxtın bitdi, indi onu kənara qoyuruq.”
“Qardaşına əsəbiləşə bilərsən, amma onu vurmaq olmaz.”
“Oyuncağı mağazada ala bilmərik, amma istəyirsənsə, onu siyahımıza yaza bilərik.”
“Sən bu gün iki geyimdən birini seçə bilərsən.”
Bu cümlələrdə həm valideynin qoyduğu çərçivə var, həm də uşağın hiss və seçimlərinə müəyyən yer ayrılır.
Bəs uşağı sıxmaq nədən bilinir?
Bəzi hallarda valideynin qoyduğu qaydaların sayı o qədər artır ki, uşaq demək olar ki, gün ərzində hər addımına görə xəbərdarlıq eşidir.
“Belə oturma”, “elə danışma”, “ora getmə”, “buna toxunma”, “belə geyinmə”, “belə gülmə”, “dostunla görüşmə” kimi ardıcıl müdaxilələr uşağın davranışlarını tənzimləməkdən çox, onun üzərində daimi nəzarət hissi yarada bilər.
Xüsusilə uşağın yaşına uyğun olmayan qaydalar və həddindən artıq qadağalar onun müstəqillik ehtiyacını məhdudlaşdıra bilər.
Hər “yox” sərhəd deyil
Valideynin hər istəyə “yox” deməsi də sağlam sərhəd anlayışı deyil. Uşağın təhlükəsizliyi, sağlamlığı və başqalarının hüquqları ilə bağlı müəyyən qadağalar vacibdir. Lakin gündəlik həyatdakı hər xırda məsələnin qadağaya çevrilməsi uşağın qaydaların səbəbini anlamasını çətinləşdirə bilər.
Bəzən valideyn öz rahatlığı üçün qoyduğu qaydanı uşağın təhlükəsizliyi ilə bağlı qayda kimi təqdim edir. Halbuki bu ikisi eyni deyil.
Məsələn, uşağın küçədə qaçaraq yola çıxmasının qarşısını almaq təhlükəsizlik sərhədidir. Uşağın evdə səssiz oturmasını tələb etmək isə başqa məsələdir. Burada uşağın yaşını, şəraitini və davranışın səbəbini nəzərə almaq lazımdır.
Uşağa “niyə”ni izah etmək vacibdir
Kiçik yaşlı uşaq hər qaydanın məntiqini dərhal başa düşməyə bilər. Buna baxmayaraq, mümkün qədər qaydanın səbəbini qısa və aydın izah etmək onun üçün daha faydalıdır.
“Çünki mən belə istəyirəm” əvəzinə “İndi yatmalıyıq ki, səhər məktəbə gedəndə özünü yaxşı hiss edəsən” demək uşağa qaydanın səbəbini anlamağa kömək edir.
Bu, o demək deyil ki, valideyn hər qərarını uzun-uzadı izah etməlidir. Bəzi məsələlərdə qısa və qəti sərhəd kifayətdir.
Uşağın etiraz etməsi sərhədin səhv olduğunu göstərmir
Uşaq qoyulan qaydaya etiraz edə bilər, ağlaya bilər və ya “istəmirəm” deyə bilər. Bu, hər zaman qaydanın yanlış olduğu anlamına gəlmir.
Məsələn, yatmaq istəməyən uşağın narazı qalması təbiidir. Valideyn isə sakit şəkildə qaydanı qoruyaraq uşağın hissini qəbul edə bilər: “Bilirəm, hələ oynamaq istəyirsən. Amma artıq yatmaq vaxtıdır.”
Burada əsas məsələ uşağın etiraz etməməsi deyil, valideynin sərhədi necə tətbiq etməsidir.
Sərhəd həm də valideynin davranışından başlayır
Uşağa hörmətlə danışmağı öyrətmək istəyən valideyn özü də onunla təhqiramiz və alçaldıcı formada danışmamalıdır. Uşağın fikrini dinləməsini istəyiriksə, onun fikrini də dinləmək vacibdir.
Sərhəd qoymaq valideynin bütün qərarları uşağın əvəzinə verməsi demək deyil. Əksinə, uşağın yaşına uyğun məsuliyyətlər qazanmasına şərait yaratmaqdır.
Əsas fərq də məhz burada ortaya çıxır: sərhəd uşağa çərçivə verir, həddindən artıq nəzarət isə onun hərəkət imkanlarını daraldır.
Valideynin məqsədi uşağın hər davranışını idarə etmək deyil. Məqsəd ona hansı vəziyyətdə necə davranmağı öyrətmək, təhlükəsizliyini qorumaq və zamanla öz qərarlarını verə bilən bir fərd kimi formalaşmasına şərait yaratmaqdır.
Buna görə də hər qayda qoymazdan əvvəl valideyn özünə bir neçə sual verə bilər: “Bu qayda həqiqətən uşağın təhlükəsizliyi və inkişafı üçün lazımdırmı?”, “Bu qayda onun yaşına uyğundurmu?”, “Uşağa seçim edə biləcəyi bir sahə saxlamışammı?” və ən əsası, “Mən uşağın davranışını tənzimləyirəm, yoxsa onu idarə etməyə çalışıram?”
Bu suallar sərhədlə sıxmaq arasındakı fərqi görmək üçün yaxşı başlanğıc ola bilər.
Hazırladı: MƏTİN
