Həyatın müəyyən mərhələlərində insanı ciddi seçimlər qarşısında qoyan vəziyyətlər yaranır. Yeni işə başlamaq, mövcud münasibətləri davam etdirmək və ya bitirmək, sağlamlıqla bağlı qərar vermək, ailə üzvlərinə qayğı göstərmək kimi məsələlər bəzən uzunmüddətli tərəddüdlərə səbəb olur. Belə anlarda insan yalnız mövcud imkanları deyil, gələcəkdə qarşılaşa biləcəyi nəticələri də düşünür.
Qərar verməyi çətinləşdirən əsas amillərdən biri səhv etmək qorxusudur. İnsan bəzən yanlış seçim edərək nəyisə itirməkdən, peşman olmaqdan və ya ətrafındakı insanların reaksiyasından çəkinir. Nəticədə qərarı təxirə salır, eyni ehtimalları dəfələrlə nəzərdən keçirir və daxilindəki narahatlığı daha da artırır.
Halbuki düzgün qərar vermək hər zaman bütün riskləri əvvəlcədən görmək və gələcəyi dəqiq proqnozlaşdırmaq demək deyil. Əsas məsələ vəziyyəti mümkün qədər aydın qiymətləndirmək, öz ehtiyaclarını anlamaq və mövcud şərtlər daxilində düşünülmüş seçim etməkdir.
“Psychology Today” nəşri çətin qərarlar qarşısında qalan insanlara kömək edə biləcək yeddi qaydanı təqdim edib.
1) İntuisiyanızın səsini eşidin, amma yalnız hisslərinizlə hərəkət etməyin
İnsan bəzən hansısa seçim qarşısında ilk andan müsbət və ya mənfi hisslər keçirir. Bu ilkin reaksiya əvvəlki təcrübələrin, şəxsi dəyərlərin və şüuraltı müşahidələrin nəticəsi ola bilər. Buna görə də intuisiyanı tamamilə görməzdən gəlmək düzgün deyil.
Ancaq hər hissi dəyişməz həqiqət kimi qəbul etmək də yanılmalara səbəb ola bilər. Xüsusilə qorxu, həyəcan və emosional gərginlik zamanı insan vəziyyəti olduğundan daha təhlükəli və ya əksinə, daha asan qiymətləndirə bilər.
Əgər tez qərar verməyə və sonradan peşman olmağa meyllisinizsə, özünüzə düşünmək üçün vaxt ayırın. İlk reaksiyanızı nəzərə alın, lakin onu faktlar, mümkün nəticələr və şəxsi prioritetlərinizlə müqayisə edin. İntuisiya istiqamət göstərə bilər, son qərar isə düşünülmüş qiymətləndirməyə əsaslanmalıdır.
2) Dəyişdirmək istədiyiniz məsələnin mahiyyətini dəqiq müəyyənləşdirin
Bəzən insan qərar verməkdə çətinlik çəkir, çünki əslində hansı problemi həll etmək istədiyini özü də tam bilmir. Məsələn, işindən narazı olan biri yeni iş axtarmaq istədiyini düşünə bilər. Lakin onu narahat edən əsas səbəb işin özü deyil, rəhbərliklə münasibətlər, həddindən artıq yorğunluq və ya şəxsi həyatına vaxt ayıra bilməməsi də ola bilər.
Bu səbəbdən qərar verməzdən əvvəl problemin mahiyyətini konkretləşdirmək vacibdir. Özünüzə sual verin: Hazırkı vəziyyətdə məni ən çox narahat edən nədir? Nəyin dəyişməsini istəyirəm? Hansı nəticəni əldə etmək mənim üçün daha əhəmiyyətlidir?
Problemi düzgün müəyyənləşdirmək seçim imkanlarını da aydınlaşdırır. Beləliklə, insan yalnız mövcud vəziyyətdən qaçmağa deyil, öz ehtiyaclarına uyğun gələcək qurmağa istiqamətlənir.
3) İmkanlarınızın və nəzarət edə biləcəyiniz amillərin sərhədini bilin
Hər bir problemin həlli üçün insanın müəyyən imkanları var. Lakin bəzən bütün səylərə baxmayaraq, vəziyyət dəyişmir. Belə hallarda insan daha çox çalışmaqla nəticəni dəyişə biləcəyinə inanır və özünü tükəndirir.
Məsələn, münasibətlərdə problemlərin aradan qaldırılması yalnız bir tərəfin istəyindən asılı deyil. İnsan öz davranışını dəyişə, ünsiyyət qurmağa çalışa və qarşı tərəfə fürsət verə bilər. Ancaq digər insanın düşüncələrini və qərarlarını tam nəzarətdə saxlamaq mümkün deyil.
Ona görə də hansı addımların sizin imkanlarınız daxilində olduğunu, hansılarının isə başqa insanların seçimlərindən asılı qaldığını ayırd etmək lazımdır. Bəzən müəyyən bir nöqtədən sonra daha çox səy göstərmək əvəzinə, mövcud reallığı qəbul etmək və alternativlərə yönəlmək daha məqsədəuyğun olur.
4) Qorxularınızı gizlətməyin, onları anlamağa çalışın
Çətin qərarların arxasında çox vaxt konkret qorxular dayanır. İnsan yeni işə başlamaqdan deyil, uğursuz olmaqdan; münasibəti bitirməkdən deyil, tək qalmaqdan; dəyişiklik etməkdən deyil, sonradan peşman olmaqdan qorxa bilər.
Bu hissləri görməzdən gəlmək onların aradan qalxması demək deyil. Əksinə, insan qorxusunun səbəbini müəyyənləşdirmədikdə qərar vermə prosesi daha da mürəkkəbləşə bilər.
Nədən qorxduğunuzu özünüz üçün aydınlaşdırın. Bu qorxu real təhlükəyə əsaslanır, yoxsa ehtimal etdiyiniz mənfi ssenarilərlə bağlıdır? Əgər qorxduğunuz hadisə baş versə, hansı addımları ata bilərsiniz?
Qorxunu qəbul etmək zəiflik deyil. Bu, insanın öz emosiyalarını tanımasına və onları qərarlarına təsir edən yeganə amilə çevirməməsinə kömək edir.
5) Ən əlverişsiz ssenarini düşünün və ona hazırlıqlı olun
İnsan bəzən qeyri-müəyyənlik səbəbindən qərar verməkdən çəkinir. Gələcəkdə nələrin baş verəcəyini bilməmək narahatlığı artırır. Belə vəziyyətdə mümkün olan ən pis nəticəni təsəvvür etmək və onunla necə mübarizə aparacağınızı düşünmək faydalı ola bilər.
Məsələn, yeni işə keçmək istəyirsinizsə, bu qərarın uğursuz olması halında hansı imkanlarınızın olduğunu əvvəlcədən nəzərdən keçirə bilərsiniz. Maddi ehtiyat, alternativ iş axtarışı və yaxınlardan dəstək almaq kimi variantlar qeyri-müəyyənliyi müəyyən qədər azalda bilər.
Burada məqsəd mənfi ehtimallara köklənmək deyil. Əksinə, insanın qorxduğu hadisə baş verərsə, tamamilə çıxılmaz vəziyyətdə qalmayacağını görməsidir.
Ən pis ssenariyə hazırlaşmaq bəzən həmin ssenarinin baş verməyəcəyini bilməkdən daha çox rahatlıq yaradır. Çünki insan artıq yalnız təhlükəni deyil, mümkün çıxış yollarını da görməyə başlayır.
6) Baş verənlərdən nəticə çıxarın, özünüzü və başqalarını günahlandırmaqla kifayətlənməyin
Hər bir ciddi qərar insana müəyyən təcrübə qazandırır. Bəzən seçimin nəticəsi gözlənildiyi kimi olmur. Belə hallarda insan özünü sərt şəkildə tənqid edə, yaxud bütün məsuliyyəti başqa birinin üzərinə ata bilər.
Ancaq yalnız günahkar axtarmaq yaşanan hadisənin mahiyyətini anlamağa kömək etmir. Daha faydalı yanaşma baş verənləri təhlil etmək və gələcək seçimlər üçün hansı nəticələrin çıxarıla biləcəyini müəyyənləşdirməkdir.
Özünüzdən soruşun: Bu təcrübə mənə nə öyrətdi? Hansı məqamları əvvəlcədən nəzərə almamışdım? Eyni vəziyyətlə yenidən qarşılaşsam, nəyi fərqli edərdim?
Səhv qərar insanın bütün seçimlərinin yanlış olduğu anlamına gəlmir. Əsas məsələ həmin təcrübəni gələcəkdə daha şüurlu qərarlar vermək üçün istifadə edə bilməkdir.
7) Etibar etdiyiniz insanlarla məsləhətləşin
Çətin qərarları təkbaşına vermək məcburiyyətində deyilsiniz. Bəzən insan problemin içində olduğu üçün vəziyyətə kənardan baxmaqda çətinlik çəkir. Etibar etdiyi dost, ailə üzvü və ya təcrübəli bir insanla söhbət etmək fərqli yanaşmaları görməyə imkan yaradır.
Başqa birinin fikri diqqətinizdən yayınan məqamları üzə çıxara, seçimlərin mümkün nəticələrini daha aydın görməyinizə kömək edə bilər. Bununla belə, məsləhət almaq qərarın məsuliyyətini başqasına ötürmək demək deyil.
Son seçim insanın öz dəyərlərinə, ehtiyaclarına və həyat şəraitinə uyğun olmalıdır. Çünki başqalarının sizin üçün uyğun hesab etdiyi qərar sizin həyatınızda eyni nəticəni verməyə bilər.
Müəlliflərin yanaşmasına görə, çətin qərarvermə prosesini insanın öz daxilində apardığı mübarizəyə çevirməməsi vacibdir. Dəstək axtarmaq, fikirləri bölüşmək və fərqli baxışları dinləmək bu prosesi asanlaşdıra bilər.
Qərar verdikdən sonra fikrinizin dəyişməsi də mümkündür
Qərar qəbul etmək hər zaman bütün şübhələrin birdəfəlik aradan qalxması demək deyil. İnsan zaman keçdikcə yeni məlumatlar əldə edə, fərqli təcrübələr yaşaya və əvvəlki seçiminə başqa prizmadan baxa bilər.
Bu səbəbdən keçmiş qərarlara münasibətin dəyişməsini mütləq uğursuzluq kimi qiymətləndirmək doğru deyil. Həyat şəraiti dəyişdikcə insanın prioritetləri də dəyişə bilər.
Əsas məsələ hər qərarı mükəmməl etmək üçün sonsuzadək gözləməmək, mövcud məlumatlar əsasında düşünülmüş addım atmaq və lazım gəldikdə yeni şərtlərə uyğunlaşmağı bacarmaqdır.
