Qrip və digər respirator infeksiyalar zamanı yaranan öskürək bəzən xəstəliyin əsas əlamətləri aradan qalxdıqdan sonra da davam edir. Qızdırma düşür, burun axması dayanır, insan özünü əvvəlkindən yaxşı hiss edir, lakin öskürək günlərlə, hətta həftələrlə keçmir. Bəziləri bunu adi soyuqdəymənin qalıq əlaməti hesab edir, digərləri isə ağciyərlərində ciddi problem yarandığından narahat olur.

Əslində, qripdən sonra davam edən öskürək hər zaman təhlükəli xəstəlikdən xəbər vermir. Bəzi hallarda tənəffüs yollarının infeksiyadan sonra həssas qalması ilə əlaqəli olur. Ancaq öskürək uzanırsa, güclənirsə və ya başqa əlamətlərlə müşayiət edilirsə, onun səbəbini araşdırmaq vacibdir.

Terapevt, ailə həkimi Nərminə Abbasova qripdən sonra keçməyən öskürəyin mümkün səbəblərini, hansı əlamətlərə diqqət yetirməyin vacibliyini və nə zaman həkimə müraciət edilməli olduğunu izah edir.

Qripdən sonra öskürək niyə davam edir?

Qrip virusu tənəffüs yollarının selikli qişasında iltihab yaradır. İnfeksiya aradan qalxdıqdan sonra belə, həmin nahiyələr bir müddət həssas qala bilər. Nəticədə soyuq hava, toz, kəskin qoxular, danışmaq və fiziki hərəkət öskürək refleksini işə sala bilər.

Bu vəziyyət infeksiyadan sonrakı öskürək adlanır. Belə öskürək adətən 3–8 həftə davam edə bilər və tədricən azalmalıdır. Öskürəyin quru olması, gecələr və ya soyuq havada artması da mümkündür.

Lakin öskürəyin uzun müddət davam etməsini avtomatik olaraq qripin qalığı hesab etmək düzgün deyil. Bəzən infeksiya başqa bir xəstəliyi üzə çıxara və ya onun əlamətlərini gücləndirə bilər.

1) Kəskin bronxit

Qrip və digər virus infeksiyalarından sonra öskürəyin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri kəskin bronxitdir. Bu zaman ağciyərlərə hava daşıyan bronxların selikli qişasında iltihab yaranır.

Bronxit zamanı quru və ya bəlğəmli öskürək, sinədə narahatlıq, bəzən xırıltılı tənəffüs müşahidə oluna bilər. Digər infeksiya əlamətləri keçdikdən sonra öskürək bir neçə həftə davam edə bilər.

Bronxit hallarının əksəriyyəti viruslarla əlaqəli olduğundan antibiotiklər hər zaman lazım olmur. Antibiotik yalnız uyğun tibbi göstəriş olduqda istifadə edilməlidir.

Öskürək getdikcə güclənirsə, nəfəs almaq çətinləşirsə, yüksək hərarət yaranırsa və ya insanın ümumi vəziyyəti pisləşirsə, həkim müayinəsi vacibdir.

2) Pnevmoniya — ağciyər iltihabı

Qripdən sonra nəzərə alınmalı ciddi problemlərdən biri pnevmoniyadır. Qrip virusu birbaşa ağciyərləri zədələyə və ya xəstəlik zamanı yaxud sonrasında ikincili bakterial infeksiyanın inkişafına şərait yarada bilər.

Pnevmoniya zamanı öskürəklə yanaşı, qızdırma, təngnəfəslik, sinədə ağrı, güclü halsızlıq və sürətli tənəffüs müşahidə oluna bilər. Bəzi insanlarda, xüsusilə yaşlılarda, əlamətlər tipik olmaya və xəstəlik qızdırma olmadan da keçə bilər.

Əgər insan qripdən sonra yaxşılaşmağa başlayır, daha sonra yenidən qızdırması yüksəlir, öskürəyi güclənir və vəziyyəti pisləşirsə, bu, xüsusilə diqqət tələb edən əlamətdir.

Pnevmoniyaya şübhə olduqda həkim müayinəsi lazımdır. Diaqnoz üçün vəziyyətdən asılı olaraq ağciyərlərin dinlənilməsi, oksigen səviyyəsinin ölçülməsi və döş qəfəsinin rentgen müayinəsi tələb oluna bilər.

3) Bronxial astma

Bəzi insanlarda respirator virus infeksiyası bronxial astmanın əlamətlərini üzə çıxara və ya mövcud astmanı ağırlaşdıra bilər. Bu halda öskürək xüsusilə gecələr, səhər saatlarında, fiziki hərəkət zamanı, soyuq havada və kəskin qoxuların təsirindən arta bilər.

Öskürəklə yanaşı, nəfəsvermə zamanı fitə bənzər səs, sinədə sıxılma və nəfəs darlığı da müşahidə oluna bilər. Bəzən isə astma əsasən quru öskürəklə özünü göstərir.

Əgər qripdən sonra öskürək təkrarlanırsa, gecələr yuxudan oyadırsa və ya fiziki fəaliyyətə mane olursa, astma ehtimalı araşdırılmalıdır. Həkim ehtiyac olduqda ağciyərlərin funksiyasını qiymətləndirmək üçün spirometriya müayinəsi təyin edə bilər.

4) Burunətrafı ciblərin iltihabı və burun ifrazatının boğaza axması

Qripdən sonra burun tutulması və axıntı uzun müddət davam edə bilər. Burundakı ifrazat boğazın arxa divarına axdıqda öskürək refleksi yaranır. Bu vəziyyət burun-udlaq ifrazatının arxaya axması kimi tanınır.

Belə hallarda insan xüsusilə uzananda və gecələr daha çox öskürə bilər. Boğazda qıcıqlanma, tez-tez boğazı təmizləmək ehtiyacı, burun tutulması və üz nahiyəsində təzyiq hissi də müşahidə oluna bilər.

Əlamətlərin uzun müddət davam etməsi və ya əvvəl yaxşılaşdıqdan sonra yenidən pisləşməsi burunətrafı ciblərin iltihabını düşündürə bilər. Lakin təkcə burun axıntısının rənginə əsasən bakterial infeksiya diaqnozu qoymaq olmaz.

5) Göyöskürək

Uzun müddət davam edən tutmaşəkilli öskürəyin səbəblərindən biri də göyöskürək ola bilər. Bu bakterial infeksiya əvvəlcə adi soyuqdəyməyə bənzər əlamətlərlə başlaya, sonradan isə güclü və ardıcıl öskürək tutmaları ilə davam edə bilər.

Öskürək tutmaları gecələr arta, qusma ilə nəticələnə və nəfəs aldıqda fitə bənzər səs yarada bilər. Lakin bütün xəstələrdə bu əlamətlər müşahidə olunmur. Peyvənd olunmuş şəxslərdə də göyöskürək daha yüngül və qeyri-tipik formada keçə bilər.

Xüsusilə öskürək bir neçə həftə davam edirsə, tutmalar şəklində baş verirsə və ya xəstə körpələrlə təmasda olubsa, həkimə müraciət etmək lazımdır. Körpələrdə göyöskürək ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.

6) Mədə turşusunun qida borusuna geri qayıtması

Bəzən qripdən sonra davam edən öskürəyin səbəbi tənəffüs yolları deyil, qastroezofageal reflüks xəstəliyi olur. Bu zaman mədə möhtəviyyatı qida borusuna geri qayıdaraq qıcıqlanma yarada bilər.

Reflüks zamanı öskürək yeməkdən sonra və ya uzananda arta bilər. Ağızda turş dad, qıcqırma, boğazda qıcıqlanma və səsin xırıltılı olması da mümkündür. Bununla belə, bəzi insanlarda reflüks tipik həzm əlamətləri olmadan da öskürəyə səbəb ola bilər.

Belə vəziyyətdə öskürəyi yalnız qripin nəticəsi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Səbəbin müəyyənləşdirilməsi üçün şikayətlərin xüsusiyyətləri və digər əlamətlər nəzərə alınmalıdır.

7) Siqaret tüstüsü və digər qıcıqlandırıcılar

Qripdən sonra tənəffüs yolları həssaslaşdığı üçün siqaret tüstüsü, elektron siqaret buxarı, toz, ətir və məişət kimyəvi maddələrinin kəskin qoxusu öskürəyi artıra bilər.

Siqaret çəkən insanlarda və xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi olan şəxslərdə infeksiyadan sonra öskürəyin daha uzun çəkməsi mümkündür. Əgər öskürək əvvəl də mövcud olubsa, bəlğəmin miqdarı artıbsa və ya nəfəs darlığı güclənibsə, həkim müayinəsi xüsusilə vacibdir.

Tütün tüstüsündən uzaq durmaq, otaqları havalandırmaq və tənəffüs yollarını qıcıqlandıran maddələrlə təması azaltmaq faydalı ola bilər.

Öskürəyin neçə həftə davam etməsi normal sayılır?

İnfeksiyadan sonra öskürəyin müddəti insandan-insana dəyişir. Ümumi olaraq:

– 3 həftədən az: çox vaxt kəskin respirator infeksiya ilə əlaqəli olur.

– 3–8 həftə: infeksiyadan sonrakı öskürək ehtimalı nəzərə alınır, lakin digər səbəblər də qiymətləndirilməlidir.

– 8 həftədən çox: böyüklərdə xroniki öskürək hesab edilir və səbəbin araşdırılması vacibdir.

Bu müddətlər sərt sərhədlər deyil. Öskürəyin şiddəti, insanın yaşı, yanaşı xəstəlikləri və digər əlamətlər də nəzərə alınmalıdır. Təhlükəli əlamətlər varsa, göstərilən müddətlərin tamamlanmasını gözləmək olmaz.

Qripdən sonra öskürək zamanı nə etmək lazımdır?

Öskürək yüngüldürsə, tədricən azalırsa və təhlükəli əlamətlərlə müşayiət olunmursa, bəzi sadə tədbirlər rahatlıq verə bilər:

– Kifayət qədər maye qəbul edin.

– Siqaret tüstüsündən və digər qıcıqlandırıcılardan uzaq durun.

– Otağın havasını mütəmadi dəyişin, havanın həddindən artıq quru olmasına imkan verməyin.

– İlıq içkilərdən istifadə edin. Bir yaşdan böyük şəxslərdə bal öskürəyin azalmasına müəyyən qədər kömək edə bilər. Bir yaşdan kiçik uşaqlara isə bal vermək olmaz.

– İstirahət edin və yuxu rejimini qoruyun.

– Antibiotikləri, steroidləri və öskürək dərmanlarını həkim məsləhəti olmadan qəbul etməyin.

Öskürək əleyhinə preparatlar hər kəs üçün uyğun deyil. Xüsusilə uşaqlarda dərman seçimi yaşa uyğun aparılmalıdır. Bəlğəmli öskürəyi tamamilə dayandırmağa çalışmaq da hər zaman düzgün yanaşma deyil.

Hansı əlamətlər zamanı həkimə müraciət etmək lazımdır?

Qripdən sonra öskürək getdikcə güclənirsə, bir neçə həftə ərzində azalmırsa, gündəlik həyata və yuxuya mane olursa, həkim müayinəsi məsləhətdir. Qızdırmanın yenidən yüksəlməsi, bəlğəmin artması, sinədə ağrı və ya nəfəs alarkən narahatlıq da diqqət tələb edir.

Aşağıdakı əlamətlər olduqda təcili tibbi yardım çağırılmalıdır:

– Güclü və ya qəfil başlayan nəfəs darlığı.

– Sinədə güclü ağrı və ya sıxılma.

– Dodaqlarda və üzdə göyərmə.

– Huşun qarışması və ya huşun itirilməsi.

– Qanlı öskürək, xüsusilə qan miqdarı çoxdursa və ya nəfəs darlığı ilə müşayiət olunursa.

Həkim öskürəyin xarakterini, nə qədər davam etdiyini, xəstənin keçirdiyi infeksiyanı və əlavə əlamətləri qiymətləndirərək lazımi müayinələri seçir. Hər xəstəyə rentgen və ya antibiotik lazım deyil; müalicə səbəbdən asılı olaraq müəyyən edilir.

Qripdən sonra keçməyən öskürək çox vaxt tənəffüs yollarının infeksiyadan sonra həssas qalması ilə əlaqəli olur və tədricən azalır. Bununla belə, bronxit, pnevmoniya, astma, burunətrafı ciblərin iltihabı, göyöskürək və reflüks kimi problemlər də nəzərə alınmalıdır.

Öskürəyin uzun sürməsi avtomatik olaraq ciddi xəstəlik demək deyil, lakin onu səbəbsiz yerə uzanan adi hal kimi qəbul etmək də düzgün deyil. Əlamətlər davam edir, güclənir və ya yeni şikayətlər yaranırsa, vaxtında həkimə müraciət etmək daha təhlükəsiz yanaşmadır.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi