«Mənə psixoloq lazım deyil. Mən özüm bacararam».
Bu fikrə cəmiyyətimizdə kifayət qədər tez-tez rast gəlmək mümkündür. Bəzən bu sözlərin arxasında insanın öz gücünə inamı, problemlərini müstəqil həll etmək istəyi dayanır. Lakin bir çox hallarda bu ifadənin arxasında gücdən daha çox qorxu gizlənir: anlaşılmamaq, mühakimə olunmaq, zəif hesab edilmək və ya öz həyatının öhdəsindən gələ bilməyən insan kimi görünmək qorxusu.
Cəmiyyətimizdə psixoloji sağlamlığın, emosional rifahın və həyat keyfiyyətinin əhəmiyyəti haqqında getdikcə daha çox danışılır. Bununla belə, peşəkar psixoloji yardıma müraciət etmək hələ də bir çox insan üçün asan qərar deyil.
Niyə insan daxili gərginlik, narahatlıq, ailədaxili münaqişələr və emosional ağrılarla illərlə yaşamağa üstünlük verir, amma mütəxəssisə müraciət etməkdən çəkinir?
Mühakimə olunmaq qorxusu: başqalarının fikri insanın öz vəziyyətindən daha vacib olduqda.
İnsan təcrid olunmuş şəkildə yaşamır. Onun özünə münasibətinə, davranışlarına və problemləri həll etmək üsullarına ailə, tərbiyə, mədəni normalar və ictimai gözləntilər ciddi təsir göstərir.
Bəzi ailələrdə daxili hisslər haqqında danışmaq, zəiflik göstərmək və şəxsi problemləri ailədən kənara çıxarmaq qəbul olunmur. İnsan uşaqlıqdan belə fikirlərlə böyüyə bilər: “Şikayət etmə”, “Döz”, “Camaat nə deyər?”, “Ailə problemləri ailənin daxilində qalmalıdır”.
Zaman keçdikcə bu fikirlər insanın daxili inanc sisteminin bir hissəsinə çevrilir. İnsan köməyə ehtiyacı olduğunu dərk etsə belə, mütəxəssisə müraciət etmək istəyinə görə günahkarlıq və utanc hiss edə bilər.
Beləliklə, daxili ziddiyyət yaranır: şəxsiyyətin bir tərəfi dəyişiklik istəyir, digər tərəfi isə insanı tanış qadağalar və qorxular çərçivəsində saxlayır.
Burada vacib məqam odur ki, sosial stiqma həmişə açıq mühakimə formasında təzahür etmir. Bəzən o, daha incə şəkildə – başqalarının mümkün reaksiyasından qorxmaq, onların fikirlərini əvvəlcədən təsəvvür etmək və kömək istəməyin şəxsi uğursuzluq əlaməti olduğuna inanmaq vasitəsilə özünü göstərir.
İctimai qəliblər insanın daxili maneəsinə çevrildikdə
Psixologiyada özünü stiqmatizasiya anlayışı mövcuddur. Bu, insanın cəmiyyətdəki mənfi stereotipləri mənimsəyərək onları özünə tətbiq etməsi prosesidir.
Məsələn, insan psixoloqa müraciət etməyi həyatın öhdəsindən gələ bilməmək kimi qəbul edə bilər. Zəif hesab olunmaqdan, emosional cəhətdən qeyri-sabit görünməkdən və ya müstəqil qərar qəbul edə bilməyən insan kimi tanınmaqdan qorxa bilər.
Beləliklə, kənardan gələn ictimai münasibət insanın öz daxilində məhdudlaşdırıcı bir inanca çevrilir.
Burada ailə sisteminin də mühüm rolu var. Bəzən ailə üzvlərindən birinin psixoloji çətinlikləri ailənin nüfuzuna təhlükə kimi qəbul edilir. Problemi anlamaq və həll etmək imkanı kimi görmək əvəzinə, yaxınlar mövcud zahiri rifahı qorumağa çalışırlar.
Lakin ailənin rifahı problemlərin olmaması ilə ölçülmür. Ailənin həqiqi sağlamlığı həm də üzvlərinin çətinlikləri qəbul etmək, bir-birini dinləmək və münasibətlərdə konstruktiv həll yolları tapmaq bacarığı ilə müəyyən olunur.
Niyə dözmək həmişə kömək etmir?
İnsan əlverişsiz şəraitə uzun müddət uyğunlaşa bilər. İşləməyə, yaxınlarının qayğısına qalmağa, öhdəliklərini yerinə yetirməyə, gülümsəməyə və əvvəlki həyat tərzini davam etdirməyə çalışır. Lakin daxili gərginlik tədricən arta bilər.
Hər psixoloji ağrı ətrafdakılara görünmür. Bəzən zahiri fəallığın arxasında narahatlıq, emosional tükənmə, tənhalıq hissi, basdırılmış emosiyalar və münasibətlərdə çətinliklər gizlənir.
Anlamaq vacibdir: insanın gündəlik həyatını davam etdirə bilməsi onun psixoloji baxımdan sağlam və rahat olması demək deyil.
Çox vaxt insan yalnız əvvəlki mübarizə üsulları artıq işləmədikdə kömək axtarmağa başlayır. Halbuki psixoloji iş mütləq böhran anında başlamalı deyil. O, insanın özünü daha dərindən tanımasına, həyat ssenarilərini dərk etməsinə, emosional dayanıqlığını inkişaf etdirməsinə və münasibətlərini yaxşılaşdırmasına da xidmət edə bilər.
Psixoloq insanın əvəzinə qərar verən şəxs deyil
Geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri budur ki, psixoloq insana hazır cavablar verməli, necə yaşamağı öyrətməli və ya onu bütün mənfi hisslərdən azad etməlidir.
Peşəkar psixoloji iş isə fərqli prinsiplər əsasında qurulur.
İlk konsultasiya tanışlıq, psixoloji əlaqənin qurulması, müraciət səbəbinin aydınlaşdırılması və psixoloji anamnezin toplanması ilə başlayır. Mütəxəssis çətinliklərin nə zaman yarandığını, insanın həyat kontekstini, emosional reaksiyalarını və ətrafdakılarla münasibətlərini araşdırır. Daha sonra pasiyentlə birlikdə gələcək işin mümkün istiqamətləri müzakirə olunur.
Bu prosesin mühüm hissəsi etimada, hörmətə, məxfiliyə və peşəkar sərhədlərə əsaslanan terapevtik alyansın formalaşmasıdır.
Psixoloq müştərinin əvəzinə qərar vermir və ona öz dünyagörüşünü qəbul etdirmir. Onun əsas vəzifəsi insana özünü daha yaxşı anlamaqda, hissləri, inancları, davranışları və həyat şəraiti arasındakı əlaqələri görməkdə kömək etməkdir.
Eyni zamanda, psixoloji konsultasiya, psixoterapiya və psixiatrik yardım anlayışlarını fərqləndirmək vacibdir. İnsanın vəziyyətindən asılı olaraq müxtəlif sahələrin mütəxəssislərinin dəstəyi, bəzən isə onların birgə fəaliyyəti tələb oluna bilər.
Peşəkar yardım sürətli dəyişiklik vədi ilə deyil, vəziyyətin düzgün qiymətləndirilməsi və insanın fərdi ehtiyaclarının anlaşılması ilə başlayır.
Kömək istəmək məğlubiyyət deyil
Məncə, psixoloji yardıma münasibətimizi dəyişmək vacibdir.
Fiziki narahatlıq zamanı həkimə müraciət etməyi zəiflik hesab etmirik. Fiziki sağlamlığın qayğısına qalmağın həyatın təbii bir hissəsi olduğunu anlayırıq. Psixoloji sağlamlıq da eyni məsuliyyətli münasibətə layiqdir.
İnsanların öz hissləri haqqında damğalanmaqdan, mühakimə olunmaqdan və ətrafdakıların hörmətini itirməkdən qorxmadan danışa bildiyi bir mühit formalaşdırmalıyıq.
Psixoloji maarifləndirmənin məqsədi hər kəsi mütləq psixoloqa müraciət etməyə inandırmaq deyil. Məqsəd insanın peşəkar yardımın mövcud olduğunu bilməsi və utanmadan, qorxmadan, şüurlu seçim edə bilməsidir.
Bəlkə də güc anlayışına yenidən nəzər salmağın vaxtıdır.
Güc həmişə ağrıya səssizcə dözmək, hissləri gizlətmək və hər şey qaydasındaymış kimi davranmaq demək deyil. Bəzən güc insanın öz çətinliklərinə dürüst yanaşmasında, ehtiyaclarını qəbul etməsində və dəstək almağa özünə icazə verməsində təzahür edir.
Çünki psixoloji yardım almaq müstəqillikdən imtina etmək deyil. Bu, insanın özünü daha dərindən tanımaq və yalnız başqalarının gözləntilərinə uyğun deyil, həm də öz daxili ehtiyaclarına uyğun yaşamaq hüququnu geri qazanmaq imkanıdır.
Mənim təsis etdiyim Rebrain Academy-də psixoloji iş fərdi yanaşma, peşəkarlıq və konkret məqsədlər əsasında qurulur. Hər bir insanın müraciəti onun həyat təcrübəsi, psixoloji xüsusiyyətləri və daxili ehtiyacları nəzərə alınmaqla qiymətləndirilir.
Bizim üçün hər bir seansın öz məqsədi və terapevtik istiqaməti var. İş proses planlı şəkildə aparılır, dəyişikliklərin dinamikası mütəmadi qiymətləndirilir. Məqsədimiz insanın ehtiyaclarına uyğun mümkün qədər effektiv psixoloji dəstək göstərməkdir. Görüşlərin sayı və müddəti isə fərdi vəziyyətdən asılı olaraq müəyyən edilir.
Psixoloji sağlamlıq həyat keyfiyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Keçmiş təcrübələrin bugünkü davranışlarımıza təsirini anlamaq, daxili ziddiyyətləri və təkrarlanan həyat ssenarilərini dərk etmək daha şüurlu yaşamağın əsasını yaradır. Dəyişiklik özünü anlamaqla başlayır.
İnsan hər şeyi təkbaşına həll etməli deyil. Bəzən peşəkar dəstək almaq özünə göstərdiyi ən vacib qayğıdır.
Çünki özünü anlamaq zəiflik deyil, insanın öz həyatına və gələcəyinə şüurlu şəkildə sahib çıxmasının başlanğıcıdır.
Şərafət Şirinli
Klinik psixoloq, EMDR-terapevt, ailə psixoterapevti
Rebrain Health and Development Academy-nin təsisçisi
cox duzgun qeyd olunub ki, insanin gunluk heyatini davam etdirmesi onun ozunu yaxsi hiss etmesi demek deyil. Bunu cox adam anlamir.