Bəzən fərqində olmadan öz uşaqlığımızı təkrarlayırıq…
Azərbaycan xalqının gözəl bir atalar sözü var: «Ağac yaş ikən əyilər».
Bu söz uşağın erkən yaşlarda aldığı tərbiyənin əhəmiyyətini vurğulayır. Lakin burada bir sual yaranır: Biz uşağı hansı istiqamətdə böyüdürük? Onun şəxsiyyətini inkişaf etdiririk, yoxsa öz düşüncələrimizi, qorxularımızı və yaşadığımız çətinlikləri ona ötürürük?
Hər bir valideyn övladının xoşbəxt, özünə güvənən, sağlam düşüncəli və emosional cəhətdən güclü böyüməsini istəyir. Ancaq bəzən yaxşı niyyətlə etdiyimiz davranışlar uşağın psixoloji dünyasında gözləmədiyimiz izlər buraxa bilir.
Bir valideyn düşünür ki, uşağını sərt tənqid etməklə məsuliyyətli böyüdür. Digəri uşağın hər addımına nəzarət etməklə onu qoruduğuna inanır. Başqası isə «Mən belə böyümüşəm, mənə də belə tərbiyə veriblər» düşüncəsi ilə eyni davranışları davam etdirir.
Bəs biz heç düşünmüşükmü ki, uşaqlıqda yaşadığımız münasibətlər gələcəkdə valideyn kimi davranışlarımıza necə təsir göstərə bilər?
1) Tərbiyə modeli nəsildən-nəslə necə ötürülür?
Psixologiyada bu məsələ nəsillərarası valideynlik davranışlarının ötürülməsi kimi araşdırılır.
Albert Banduranın sosial öyrənmə nəzəriyyəsinə əsasən, uşaq yalnız ona deyilənləri deyil, ətrafındakı böyüklərin davranışlarını da müşahidə edərək öyrənir.
Məsələn:
– Uşaqlıqda fikri dinlənilməyən valideyn öz övladının fikrinə əhəmiyyət verməyə bilər.
– Daim müqayisə edilərək böyüdülən insan övladını başqa uşaqlarla müqayisə edə bilər.
– Sərt cəza ilə böyüdülən valideyn intizamı qorxu üzərindən qurmağa meyilli ola bilər.
Elmi tədqiqat: 2025-ci ildə Psychological Bulletin jurnalında dərc olunan «Intergenerational Stability in Parenting Across Two Generations» adlı meta-analiz 24 uzunmüddətli məlumat toplusunu və 408 statistik nəticəni birləşdirib. Araşdırma əvvəlki nəsildəki valideynlik davranışları ilə sonrakı nəslin valideynlik davranışları arasında zəif, lakin statistik əhəmiyyətli əlaqə aşkar edib (r = 0,12).
Bu nəticə göstərir ki, valideynlik modeli nəsillər arasında müəyyən dərəcədə davam edə bilər. Lakin bu, hər kəsin öz valideynlərinin davranışlarını təkrarlayacağı demək deyil.
Psixoloji nəticə: İnsan öz davranışlarını dərk etdikdə, öyrəndiyi münasibət modelini dəyişə bilər.
Xalq arasında belə deyilir: «Nə əkərsən, onu da biçərsən».
Bu atalar sözünü psixoloji baxımdan belə şərh etmək olar: uşağa göstərdiyimiz münasibət onun gələcək münasibət qurma təcrübəsinə təsir göstərə bilər.
2) Sevgi ilə nəzarət arasındakı incə sərhəd
Bəzən valideyn uşağına o qədər nəzarət edir ki, onun müstəqil qərar vermək imkanını məhdudlaşdırır.
«Mən sənin yaxşılığını istəyirəm», «Mən səndən yaxşı bilirəm», «Sən hələ başa düşmürsən» kimi ifadələr tez-tez işlədilir.
Amma uşağın inkişafı üçün yalnız qorunmaq deyil, seçim etmək, səhv etmək, nəticəni anlamaq və məsuliyyət daşımaq imkanı da vacibdir.
Diana Baumrindin valideynlik üslubları ilə bağlı araşdırmaları valideyn davranışlarında tələbkarlıq, nəzarət, emosional istilik və uşağın müstəqilliyinə verilən dəstəyin əhəmiyyətini göstərir.
Sağlam valideynlik nə hədsiz sərbəstlik, nə də qorxuya əsaslanan sərt nəzarətdir.
Valideynin vəzifəsi uşağın yerinə bütün qərarları vermək deyil, ona düzgün qərar verməyi öyrətməkdir.
Atalar sözümüzdə deyildiyi kimi: «Uşağa balaca demə, balacadır, böyüyəcək».
Uşağın yaşına uyğun fikrinə, seçimlərinə və şəxsiyyətinə hörmət etmək lazımdır.
3) Tənqid uşağın şəxsiyyətinə deyil, davranışına yönəlməlidir
Uşağa deyilən hər söz onun özünü necə qavramasına təsir edə bilər.
Məsələn:
Dağıdıcı yanaşma:
«Sən məsuliyyətsizsən! Səndən heç nə olmayacaq!»
Konstruktiv yanaşma:
«Tapşırığını yerinə yetirməmisən. Gəl, birlikdə səbəbini tapaq və bunu necə düzəldə biləcəyimizi düşünək».
Birinci yanaşmada uşağın şəxsiyyəti hədəfə alınır. İkinci yanaşmada isə konkret davranış müzakirə edilir və çıxış yolu göstərilir.
Mən konstruktiv ünsiyyəti üç əsas mərhələdə izah edirəm:
1) Əlaqə qurmaq – uşağa yaxınlaşmaq və onu dinləmək.
2) Davranışı izah etmək – səhvin nə olduğunu şəxsiyyəti alçaltmadan bildirmək.
3) Çıxış yolu göstərmək – uşağa səhvini düzəltmək üçün imkan yaratmaq.
Uşaq səhv etdikdə özünü dəyərsiz hiss etməməli, səhvini düzəltmək imkanının olduğunu anlamalıdır.
«Səhv etmək ayıb deyil, səhvdən nəticə çıxarmamaq problemdir» – bu yanaşma uşağın öyrənmə prosesinə dəstək verir.
4) Uşağın emosiyalarını susdurmaq onun problemini həll etmir
«Ağlama!», «Qorxma!», «Bunda nə var ki?», «Sən artıq böyümüsən!» kimi ifadələr uşağın hisslərini ifadə etməsini çətinləşdirə bilər.
Uşağın qorxusunu kiçiltmək əvəzinə onu anlamağa çalışmaq lazımdır.
Məsələn:
«Görürəm ki, qorxmusan. Mən səni dinləyirəm. Gəl, nədən qorxduğunu birlikdə danışaq».
2025-ci ildə Development and Psychopathology jurnalında dərc edilmiş meta-analiz valideynlərin uşaqların emosiyalarına verdiyi reaksiyalarla uşaqlarda təşviş və depressiv əlamətlər arasındakı əlaqəni araşdırıb.
Araşdırmada dəstəkləyici emosional münasibətlərlə daxilə yönəlmiş problemlər arasında zəif mənfi əlaqə, dəstəkləməyən münasibətlərlə isə müsbət əlaqə müşahidə olunub.
Bu nəticələr valideynin uşağın hisslərinə necə yanaşmasının əhəmiyyətini göstərir. Lakin belə əlaqələr hər bir uşaqda eyni nəticənin yaranacağı anlamına gəlmir.
Uşağın emosiyasını qəbul etmək onun hər davranışını təsdiqləmək deyil.
Uşaq qəzəblənə bilər, amma başqasına zərər verə bilməz. Kədərlənə bilər, amma hisslərini ifadə etməkdən utanmamalıdır.
Emosiyanı qəbul etmək, davranışa isə sağlam sərhəd qoymaq mümkündür.
5) Valideynin üzr istəməsi nüfuzunu azaldırmı?
Bu, valideynlikdə ən çox yanlış anlaşılan məsələlərdən biridir.
Valideyn də insandır. O da yorula, əsəbiləşə və bəzən yanlış reaksiya verə bilər.
Əgər valideyn uşağa qarşı haqsız davranıbsa, «Mən sənə qarşı sərt davrandım. Bu, düzgün deyildi. Səndən üzr istəyirəm» deməsi onun nüfuzunu azaltmır.
Əksinə, uşaq məsuliyyət götürməyi, səhvi qəbul etməyi və münasibətləri bərpa etməyi öyrənir.
Burada vacib bir məqam var: üzr istəmək valideynin qaydalarından imtina etməsi demək deyil. Valideyn həm üzr istəyə, həm də ailədəki sağlam sərhədləri qoruya bilər.
Güclü valideyn heç vaxt səhv etməyən deyil, səhvini qəbul edib düzəltməyi bacarandır.
6) Valideyn özünü necə dəyişə bilər?
Dəyişiklik ilk növbədə öz davranışlarımızı müşahidə etməklə başlayır.
Valideynlərə bir neçə praktik sual təklif edirəm:
1) Mən uşağıma hansı hallarda daha çox əsəbiləşirəm?
2) Uşağıma dediyim sözləri mənə də uşaqlıqda deyiblərmi?
3) Mən uşağımı dinləyirəm, yoxsa yalnız ondan itaət gözləyirəm?
4) Uşağım səhv etdikdə ona çıxış yolu göstərirəm, yoxsa onu günahlandırıram?
5) Mən onun hisslərinə yer verirəmmi?
6) Öz yorğunluğumu və narahatlığımı uşağın davranışına yönəldirəmmi?
Valideyn üçün kiçik bir praktik məşq:
«Reaksiya verməzdən əvvəl dayan»
Uşaq sizi əsəbiləşdirən bir davranış etdikdə:
– Bir neçə saniyə dayanıb öz emosiyanızı müəyyən edin.
– Uşağın davranışının arxasında hansı ehtiyacın və ya çətinliyin ola biləcəyini düşünün.
– Səsinizi yüksəltmədən konkret davranışı izah edin.
– Uşağa çıxış yolu təklif edin.
Bu məşq valideynin öz emosiyalarını tənzimləməsinə və daha düşünülmüş reaksiya verməsinə kömək edə bilər.
7) Tərbiyə qorxu yaratmaq deyil, şəxsiyyət formalaşdırmaqdır
Bəzən cəmiyyətimizdə belə bir fikir səslənir: «Mən uşağıma sərt davranmasam, məni dinləməyəcək».
Amma qorxu ilə qazanılan itaət həmişə daxili məsuliyyət demək deyil.
Uşağın valideynə hörmət etməsi ilə valideyndən qorxması eyni anlayışlar deyil.
Uşaq bilməlidir ki:
– Onun fikri dinlənilir.
– Hissləri əhəmiyyətlidir.
– Səhv etdikdə onu alçaltmayacaqlar.
– Davranışlarının nəticəsi olacaq.
– Ailədə sevgi ilə yanaşı qaydalar və sərhədlər də mövcuddur.
2023-cü ildə Clinical Psychology Review jurnalında dərc olunmuş sistematik icmal və meta-analiz valideynlərə yönəlmiş emosional tərbiyə proqramlarının uşaqların emosional bacarıqlarına müsbət təsir göstərə bildiyini ortaya qoyub.
Bu tədqiqat göstərir ki, valideynlik bacarıqları dəyişdirilə və inkişaf etdirilə bilən bacarıqlardır.
Nəticə: Övladımıza öz uşaqlığımızın yaralarını deyil, sağlam gələcək verək
Biz öz uşaqlığımızı dəyişə bilmərik. Amma övladımızın uşaqlığını daha sağlam, daha güvənli və daha sevgi dolu etmək üçün seçimlər edə bilərik.
Xalqımızın bir atalar sözü var: «Uşaq evin aynasıdır».
Bu ifadəyə psixoloji yanaşsaq, uşaq ailədə gördüyü münasibətləri, ünsiyyət formalarını və davranış nümunələrini öyrənir. Ancaq o, yalnız ailənin güzgüsü deyil, həm də özünəməxsus şəxsiyyəti olan fərddir.
Uşağın psixoloji sağlamlığı yalnız ona nə aldığımız, hansı məktəbdə oxutduğumuz və hansı imkanları yaratdığımızla müəyyən olunmur. Onun necə dinlənilməsi, hisslərinin necə qarşılanması, səhvlərinə necə münasibət göstərilməsi də inkişafında mühüm rol oynayır.
Məqsədimiz mükəmməl valideyn olmaq deyil. Məqsədimiz öz səhvlərini görə bilən, övladını dinləyən, sərhəd qoya bilən və lazım gəldikdə davranışını dəyişə bilən valideyn olmaqdır.
Bəlkə də övladımıza verə biləcəyimiz ən böyük hədiyyə bahalı oyuncaqlar, ən yaxşı məktəb və ya maddi imkanlar deyil.
Ən böyük hədiyyə onun özünü sevilən, dinlənilən, qəbul edilən və dəyərli hiss etdiyi bir uşaqlıq yaşamasıdır.
Öz uşaqlığımızı dəyişə bilmərik, amma övladımızın uşaqlığını dəyişmək bizim əlimizdədir.
Atalar sözləri xalq müdrikliyinin ifadəsidir, elmi sübut deyil. Məqaləmdə onlar elmi nəticələri əvəz etmək üçün deyil, mövzunu milli-mədəni kontekstdə izah etmək üçün istifadə etdim.
Şahnaz Mehdiyeva
Uşaq psixoloqu | Tərbiyəçi-müəllim | Təlimçi
—
Elmi ədəbiyyat və tədqiqat mənbələri
- Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice-Hall.
- Baumrind, D. (1966). Effects of Authoritative Parental Control on Child Behavior. Child Development, 37(4), 887–907.
- Rothenberg, W. A. və b. (2019). Intergenerational Continuity in Parenting: A Review and Theoretical Integration. Marriage & Family Review.
- Intergenerational Stability in Parenting Across Two Generations: A Multi-Level Meta-Analytic Review. Psychological Bulletin, 2025.
- Brumariu, L. E. və b. (2025). Parental Emotion Socialization and Internalizing Problems in Childhood and Adolescence: A Meta-Analytic Review. Development and Psychopathology.
- England-Mason, G. və b. (2023). Emotion Socialization Parenting Interventions Targeting Emotional Competence in Young Children: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Clinical Psychology Review.
Atalar sözləri xalq müdrikliyinin ifadəsidir, elmi sübut deyil. Məqaləmdə onlar elmi nəticələri əvəz etmək üçün deyil, mövzunu milli-mədəni kontekstdə izah etmək üçün istifadə etdim.
