Yaş artdıqca insanların müəyyən qədər unutqan olması, bəzi adları və hadisələri xatırlamaqda çətinlik çəkməsi mümkündür. Lakin hər unutqanlığı “yaşla bağlıdır” deyərək normal qəbul etmək düzgün deyil. Əgər yaddaş və düşünmə qabiliyyətindəki dəyişikliklər insanın gündəlik həyatına, ünsiyyətinə və müstəqilliyinə təsir etməyə başlayırsa, bunun səbəbi araşdırılmalıdır.
Demensiya bir xəstəlikdən daha çox, yaddaş, düşünmə, davranış və gündəlik fəaliyyət qabiliyyətlərinin nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləməsi ilə xarakterizə olunan sindromdur. Alzheimer xəstəliyi demensiyanın ən geniş yayılmış səbəbidir və halların təxminən 60–70 faizinə töhfə verir.
Demensiya ilə adi unutqanlığı necə ayırmaq olar?
Adi yaşlanmada insanın hansısa adı və ya hadisəni müəyyən müddət xatırlamaması, lakin sonradan yada salması mümkündür. Demensiyada isə unutqanlıq getdikcə artır və insanın gündəlik fəaliyyətinə mane olmağa başlayır.
Məsələn, insan:
yaxın vaxtlarda baş vermiş hadisələri tez-tez unudur;
əşyalarını harada qoyduğunu xatırlamır və onları qeyri-adi yerlərdə saxlayır;
əvvəllər yaxşı bildiyi yerlərdə belə yolu itirir;
tarix, gün və zaman anlayışında çaşqınlıq yaşayır;
sadə məsələləri həll etməkdə və qərar verməkdə çətinlik çəkir;
danışarkən sözləri tapmaqda çətinlik çəkir;
əvvəllər rahatlıqla etdiyi gündəlik işləri yerinə yetirə bilmir;
ailə üzvlərinin və ya tanış insanların adlarını xatırlamaqda çətinlik çəkə bilər.
Bəzi insanlarda yaddaş problemlərindən əvvəl əhval və davranış dəyişiklikləri də müşahidə olunur. Sosial fəaliyyətlərdən uzaqlaşma, səbəbsiz narahatlıq, əsəbilik, şəxsiyyətində nəzərəçarpacaq dəyişikliklər və əvvəl maraq göstərdiyi fəaliyyətlərə həvəsin azalması diqqət tələb edən əlamətlərdir.
Demensiyanın səbəbləri hansılardır?
Demensiyanın yalnız bir səbəbi yoxdur. Alzheimer xəstəliyi ilə yanaşı, damar mənşəli demensiya, Lewy cisimcikli demensiya və frontotemporal demensiya kimi müxtəlif formalar mövcuddur. Bəzi hallarda isə bir neçə səbəb eyni insanda birlikdə iştirak edə bilər.
İnsult, baş-beyin travmaları və bəzi digər xəstəliklər də koqnitiv funksiyaların zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bundan başqa, yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, piylənmə, fiziki passivlik, siqaret, zərərli spirt istifadəsi, sosial təcrid, görmə və eşitmə problemləri kimi amillər demensiya riskinin artması ilə əlaqələndirilir.
Demensiya diaqnozu necə qoyulur?
Yaddaş zəifləməsi müşahidə olunan şəxsin yalnız bir simptomuna əsasən demensiya diaqnozu qoymaq olmaz. Həkim əvvəlcə şikayətlərin nə vaxt başladığını, necə dəyişdiyini və gündəlik həyata nə dərəcədə təsir etdiyini qiymətləndirir.
Bunun üçün yaddaş, diqqət, dil, düşünmə və problem həll etmə qabiliyyətini yoxlayan testlərdən istifadə edilə bilər. Həmçinin qəbul edilən dərmanlar, əvvəlki xəstəliklər və digər sağlamlıq problemləri nəzərdən keçirilir. Lazım gəldikdə qan analizləri, beyin görüntüləmələri və digər müayinələr aparılır.
Bu mərhələ xüsusilə vacibdir. Çünki yaddaş və diqqət problemlərinin hər biri demensiya demək deyil və bəzi səbəblər müalicə oluna bilər.
Müalicəsi mümkündürmü?
Hazırda demensiyanın bütün formalarını tamamilə aradan qaldıran universal müalicə yoxdur. Lakin erkən diaqnoz xəstənin vəziyyətinin idarə olunması və həyat keyfiyyətinin qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Müalicə səbəbdən və demensiyanın növündən asılı olaraq fərqlənir.
Bəzi Alzheimer xəstələrində yaddaş və düşünmə ilə bağlı simptomların idarə olunması üçün xüsusi dərmanlardan istifadə edilir. Eyni zamanda arterial təzyiq, xolesterin və qan şəkərinin nəzarətdə saxlanılması, fiziki aktivlik, sosial əlaqələrin qorunması və koqnitiv stimullaşdırma da müalicə və qulluq prosesinin mühüm hissələridir.
Dərmanların özbaşına başlanması və ya dayandırılması düzgün deyil. Xüsusilə yaşlı insanlarda bir neçə dərmanın eyni vaxtda qəbulu yan təsirlərə və qarşılıqlı təsirlərə səbəb ola bilər.
Demensiyanın qarşısını almaq mümkündürmü?
Bütün demensiya hallarının qarşısını almaq mümkün olmasa da, riskin azaldılması üçün bir sıra tədbirlər görülə bilər. Sağlam qidalanmaq, müntəzəm fiziki aktiv olmaq, siqaretdən uzaq durmaq, alkoqoldan zərərli istifadədən çəkinmək, arterial təzyiqi, qan şəkərini və xolesterini nəzarətdə saxlamaq, sosial və zehni aktivliyi qorumaq vacibdir. Eşitmə və görmə problemlərinin vaxtında müalicəsi də əhəmiyyət daşıyır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2026-cı ildə yenilənmiş tövsiyələrinə əsasən, dəyişdirilə bilən risk faktorlarının idarə olunması koqnitiv zəifləmə və demensiyanın yaranmasını gecikdirməyə kömək edə bilər.
Yaddaş zəifləyirsə, nə etmək lazımdır?
Əgər insanda unutqanlıq getdikcə artırsa, gündəlik fəaliyyətlərdə çətinlik yaranırsa, tanış yerlərdə yolu itirmək, qərar qəbul etməkdə çətinlik və ya nəzərəçarpacaq davranış dəyişiklikləri müşahidə olunursa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Ən vacib məqam odur ki, yaşlanmanı demensiya ilə eyniləşdirməyək. Yaddaşda davamlı və gündəlik həyata təsir edən dəyişikliklər “yaşın gətirdiyi hal” kimi qəbul edilməməli, səbəbi mütləq araşdırılmalıdır.
Erkən qiymətləndirmə həm müalicə oluna bilən səbəblərin aşkarlanmasına, həm də xəstənin və ailəsinin gələcək üçün daha düzgün plan qurmasına imkan verir.
Nərminə Abbasova
Terapevt, ailə həkimi
