Son illərdə 3–12 yaş arası uşaqlarda aqressiv davranışların artması valideynlərin və mütəxəssislərin ən çox üzləşdiyi problemlərdəndir. Uşaq vurur, qışqırır, əşyaları atır, dişləyir və ya özünə zərər verir – bu davranışlar çox zaman tərbiyə problemi deyil, uşağın daxili emosional ehtiyacının siqnalıdır. Aqressiya öz-özünə yaranmır, arxasında mütləq bir səbəb və ifadə edilməmiş duyğu olur.

Bu məqalədə aqressiyanın səbəbləri, əsas əlamətləri və valideynlərin tətbiq edə biləcəyi effektiv yanaşmalar izah edəcəyəm.

Aqressiya nədir?

Aqressiya – uşağın yaşına və vəziyyətə uyğun olmayan, zərər yönümlü və ya sərt reaksiyalarla özünü ifadə etməsidir. Əksər hallarda uşaq emosiyasını sözlə ifadə edə bilmədiyi üçün davranışla göstərir.

✔ ️Uşaqlarda aqressiya artımının əsas səbəbləri

Emosional ifadə bacarığının zəifliyi:

3–7 yaş arası uşaqlar hisslərini tam izah etməkdə çətinlik çəkdiyi üçün vurur, qışqırır, atmaq kimi davranışlar göstərir.Emosiyanın sözlə deyilməsi öyrədilmədikcə, aqressiya artır.

✔️ Sərhəd və qaydaların ardıcıl olmaması:

Uşaq bir gün icazə verilən davranışın, başqa gün qadağan olunduğunu görürsə, bu qeyri-sabitlik onda reaksiya yaradır. Qaydaların ardıcıl tətbiq edilməməsi aqressiyanı gücləndirir.

✔️Ekran və şiddət yönümlü məzmun

Planşet və telefonda:

-sürətli kadr dəyişikliyi

-zorakılıq səhnələri

-yüksək səs və rənglər

uşağın sinir sistemini həddindən artıq stimullaşdırır və aqressiv davranışa yol açır.

✓Diqqət ehtiyacı:

Bəzən uşaq nəzərdə tutulmayan davranışla diqqət çəkməyə çalışır. Valideyn yalnız uşaq vuranda reaksiya verirsə, uşaq bunu valideynin diqqətini çəkmək üçün silah kimi istifadə edir.

✓ Ailə daxilində gərginlik

Evdə tez-tez mübahisə, qışqırıq və ya emosional gərginlik varsa, uşaq bunu davranışla əks etdirir. Uşaqlar ən çox gördüklərini təkrarlayır.

Valideynlərin aqressiya qarşısında nə etməməsi lazımdır?

✔️ Qışqırmaq və cəza vermək

Cəza aqressiyanı məhv etmir, əksinə, daha çox aqressiya yaradır.

✔️Sən pis uşaqsan etiketləməsi

Şəxslik deyil, davranış hədəf olmalıdır.

✔️ Şiddətlə cavab vermək

Uşaq zorakılığı öyrənilmış model kimi qəbul edir.

✔️Hissini görməzdən gəlmək

“Bunda nə var ki?” kimi ifadələr aqressiyanı artırır.

Aqressiyanı azaltmaq üçün effektiv yanaşmalar:

Hissləri adlandırma

Uşağın yerinə emosiyanı ifadə edin:

“Hazırda çox əsəbləşmisən.”

“Səni duyuram, sən narahatsan.”

✓Qayda və sərhədlərin ardıcıllığı

“Vurmaq olmaz.”

“Atmaq olmaz, amma əvəzində deyə bilərsən ki, əsəbiləşmisən.”

✓Eyni qayda hər gün eyni şəkildə tətbiq edilməlidir.

Alternativ sakitləşmək yolları:

plastilin sıxmaq,

-yumşaq top atmaq,

-kağız cırmaq,

-yastığa vurmaq,

-dərin nəfəs oyunu

kimi fəaliyyətlər kömək edir.

✔️Ekran istifadəsinə nəzarət

Şiddət olan oyun və videolardan tam uzaq tutmaq.

✔️Müsbət modelləmə

Valideyn sakit danışırsa, uşaq da onu təkrarlayır. Uşaqlar “eşitdiklərini deyil, gördüklərini öyrənirlər”.

✔️Müsbət gücləndirmə

Uşaq sakit davrandıqda dərhal tərif etmək davranışı gücləndirir:

“Səbr etdiyin üçün səndən çox razıyam.”

Əgər aqressiya çox güclüdürsə…

Aşağıdakı vəziyyətlərdə mütəxəssisə müraciət vacibdir:

6 aydan çox davam edirsə,

özünə dəfələrlə zərər verirsə,

məktəb və ailə həyatını pozursa.

Psixoloq Nuranə Şərifova

“StartSmile academy”nin təsisçi direktoru