Uşaqlıq dövrü, insan həyatında emosional və sosial davranışların formalaşdığı ən həssas mərhələlərdən biridir. Bu dövrdə yaranan emosiyalar və davranış nümunələri, yetkinlik dövründə şəxsiyyətin inkişafına və sosial münasibətlərə birbaşa təsir göstərir. Qısqanclıq, uşağın özünəinamı, valideyn və həmyaşıdlarla münasibəti ilə bağlı kompleks bir emosional haldır.
Qısqanclıq həm təbii, həm də inkişaf üçün lazım olan bir hissdir. Məsələn, 2–6 yaş arası uşaqlar valideynin diqqətini paylaşmaqda çətinlik çəkə bilər və bu, onların emosional inkişafının bir mərhələsi kimi qiymətləndirilir. Lakin qısqanclığın həddindən artıq və davamlı formaları patoloji vəziyyətə çevrilir və uşağın sosial bacarıqlarına mənfi təsir göstərir.
Qısqanclığın yaranma halları
Uşaqlarda qısqanclığın yaranmasının əsas səbəbləri aşağıdakılardır:
Ailə dinamikası və valideyn diqqəti
Yeni doğulmuş qardaş və ya bacının gəlməsi uşaqda diqqətin bölünməsi ilə bağlı qısqanclıq yarada bilər. Uşaq bu vəziyyətdə valideynlərin sevgisini itirmək qorxusu yaşayır.
Valideynlərin gözləntiləri və müqayisə
Uşaqlar bəzən valideynlərin yüksək gözləntiləri səbəbindən başqaları ilə müqayisə olunur. Bu, uşağın özünəinamını azaldır və qısqanclıq emosiyasını gücləndirir.
Sosial və məktəb mühiti
Dostlar arasında rəqabət, sosial media təsiri və məktəb mühitində uğur müqayisəsi uşağın qısqanclıq hissini artırır.
Emosional boşluq və diqqətsizlik
Valideynin uşağa kifayət qədər emosional dəstək verməməsi, onun özünü dəyərsiz hiss etməsinə və qısqanclığa meyl etməsinə səbəb olur.
Pataloji qısqanclıq halları
Qısqanclığın normal səviyyəsi uşağın sosial bacarıqlarını inkişaf etdirir və empatiya qurmasına kömək edir. Lakin patoloji qısqanclıq aşağıdakı əlamətlərlə özünü göstərir:
1) Davamlı narahatlıq və aqressiya: Uşaq daim diqqət və sevgi üçün rəqabət aparır, bəzən fiziki və ya psixoloji aqressiya nümayiş etdirir.
2) Özünə və başqalarına mənfi münasibət: Qısqanclıq səbəbindən uşağın özünə hörmətinin azalması və başqalarına qarşı düşmənçilik.
3) Yalnızlıq və sosial izolyasiya: Sosial münasibətlərdən çəkilmək, dostlarla ünsiyyətdən qaçmaq.
4) Müvəffəqiyyətləri dəyərləndirə bilməmək: Başqalarının nailiyyətlərini həddindən artıq nəzərə alaraq özünü müqayisə etmək.
Patoloji qısqanclıq uzun müddət müdaxilə edilməzsə, yetkinlik dövründə də davam edə bilər və ciddi psixoloji və sosial problemlərə səbəb ola bilər.
Terapiya və müdaxilə yolları
Uşaqlarda qısqanclıqla mübarizə üçün erkən müdaxilə çox vacibdir. Effektiv terapiya üsulları aşağıdakılardır:
1) Ailə terapiyası
Valideynlərə uşağın emosional ehtiyaclarını tanımaq, diqqətini balanslı bölmək və müsbət münasibət göstərmək öyrədilir. Ailə içində sevgi və dəstək mühiti qurmaq, qısqanclığın azalmasında əsas rol oynayır.
2) Davranış terapiyası
Uşağa öz emosiyalarını düzgün ifadə etməyi, paylaşmağı və empatiya qurmağı öyrətmək məqsədilə davranış terapiyası tətbiq olunur. Məsələn, oyun vasitəsilə uşağa əməkdaşlıq və paylaşma bacarıqları aşılanır.
3) Müsbət gücləndirmə
Uşağın uğurları üçün müsbət diqqət göstərmək, müqayisədən uzaqlaşdırmaq, fərdi nailiyyətləri qeyd etmək qısqanclığın azalmasına kömək edir.
4) Sosial bacarıqların inkişafı
Uşaqların dostluq, əməkdaşlıq və problemləri paylaşma bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi üçün xüsusi məşğələlər təşkil olunur.
5) Emosional tənzimləmə texnikaları
Dərin nəfəs alma, duyğuları sözlə ifadə etmə, stresin idarə olunması kimi texnikalar uşağın qısqanclıq hissini idarə etməsinə kömək edir.
Uşaqlıqda qısqanclığın gələcək həyatına təsiri
Uşaqlıq dövründə qısqanclığın patoloji formaya çevrilməsi, yetkinlik dövründə aşağıdakı sahələrdə özünü göstərə bilər:
1) Romantik münasibətlərdə etibar problemləri: Partnyorla münasibətdə həddindən artıq rəqabət və qorxu, özünü başqaları ilə müqayisə etmə.
2) Peşəkar həyat və kollektivdə çətinliklər: İş mühitində həmkarlarla rəqabət və narazılıq, əməkdaşlıq çətinlikləri.
3) Özünəinamın zəifləməsi: Müvəffəqiyyətləri yetərsiz görmək, daim başqalarının nailiyyətlərini nəzərə alma.
4) Dostluq və sosial münasibətlərdə problemlər: Sosial təcrid və dostlarla sağlam münasibət qurmaqda çətinliklər.
Buna görə də, uşaqlıqda qısqanclığın vaxtında tanınması və müvafiq müdaxilə onun gələcək həyatında sağlam münasibətlər qurmasına şərait yaradır.
Uşaqlıq dövründə qısqanclıq həm normal, həm də patoloji formalar ala bilər. Ailə, məktəb və sosial mühit uşağın emosional inkişafında əsas rol oynayır. Erkən müdaxilə, valideyn dəstəyi və terapevtik yanaşmalar uşağın qısqanclıq hissini idarə etməsinə və gələcəkdə sağlam sosial münasibətlər qurmasına imkan verir.
Gültəkin Səhhət
Psixoloq, sensor inteqrasiya üzrə təlimçi
(Mütəxəssislə psixoloq_gultekinsehet adlı instagram hesabı üzərindən və həmçinin 055 224 25 90 mobil nömrəsi vasitəsiylə əlaqə saxlaya bilərsiniz.)
