Uşaq üçün valideynin səsi sadəcə bir səs deyil. O səs uşağın daxili dünyasının formalaşdığı ilk güzgüdür. “Sən bacarmırsan”, “yenə səhv etdin”, “səndən adam olmaz” kimi tez-tez eşidilən cümlələr zamanla uşağın daxilində görünməz bir tənqidçiyə çevrilir. Bu tənqidçi isə illər keçsə belə susmur.

Daim tənqid olunan uşaqlar böyüdükdə çox zaman özlərini yetərsiz hiss edən, qərar verməkdə çətinlik çəkən, emosiyalarını idarə edə bilməyən və münasibətlərdə daim təsdiq axtaran insanlara çevrilirlər. Çünki uşaqlıqda qəbul edilmək yerinə davamlı qiymətləndirilmək onların sinir sistemində təhlükə hissi yaradır.

Tənqid uşağın beynində nə yaradır?

Uşaq beyninin əsas ehtiyacı təhlükəsizlik və qəbul hissidir. Davamlı tənqid isə uşağın sinir sisteminə “sən kifayət qədər yaxşı deyilsən” mesajı ötürür. Nəticədə uşaq daim səhv etməməyə fokuslanır. Bu isə inkişafı deyil, qorxu ilə davranışı formalaşdırır.

Belə uşaqlar:

– öz fikirlərini ifadə etməkdən çəkinirlər,

– təşəbbüs göstərməkdə qorxurlar,

– səhv etməyi fəlakət kimi qəbul edirlər,

– mükəmməl olmağa çalışırlar,

– daxildə davamlı gərginlik yaşayırlar.

Sensor inteqrasiya baxımından da uzunmüddətli emosional təzyiq uşağın sinir sistemində həddindən artıq oyanıqlıq yarada bilər. Bu uşaqlar səsə, toxunuşa, emosional reaksiyalara qarşı daha həssas ola bilirlər.

Böyüdükdə hansı hallarla qarşılaşırlar?

1) Özünü daim kifayət etməyən hiss etmək

Uşaqlıqda nə etsə bəyənilməyən insan böyüdükdə də uğurlarını kiçiltməyə başlayır. Diplom alır, işləyir, ailə qurur, amma daxilində yenə “mən yetərli deyiləm” hissi yaşayır.

Çünki problem bacarıqda deyil, özünə baxış formasındadır.

2) Güclü daxili tənqidçi

Bu insanlar çox zaman özlərinə qarşı başqalarından daha sərt davranırlar. Kiçik bir səhvə görə saatlarla özlərini günahlandıra bilirlər.

Onların daxilində uşaqlıqdan qalan bir səs yaşayır:

“Daha yaxşı etməli idin…”

“Yenə alınmadı…”

“Başqaları səndən daha yaxşıdır…”

3) İnsanları razı salmağa çalışmaq

Davamlı tənqid olunan uşaqlar sevgini şərtli qəbul etməyə başlayırlar. Yəni “yalnız yaxşı olsam məni sevərlər” düşüncəsi formalaşır.

Böyüdükdə isə:

– “yox” deməkdə çətinlik çəkirlər,

– hər kəsi razı salmağa çalışırlar,

– münasibətlərdə özlərini unudurlar,

– rədd edilməkdən qorxurlar.

4) Narahatlıq və emosional gərginlik

Belə insanlar çox zaman yüksək narahatlıq fonunda yaşayırlar. Çünki uşaqlıqda səhv təhlükə kimi öyrədilib. Beyin daim “yenə nəsə səhv olacaq” siqnalı verir.

Bu isə:

– yuxu problemləri,

– panik hisslər,

– emosional yorğunluq,

özünü davamlı nəzarətdə saxlamaq ehtiyacı ilə nəticələnə bilər.

5) Uğurdan qorxmaq

Bəzən insanın qarşısını bacarıqsızlıq deyil, dəyərsizlik hissi kəsir. Tənqid olunaraq böyüyən insan uğur qazandıqda belə daxilində “mən buna layiq deyiləm” düşüncəsi yaşayır.

Bu səbəbdən:

– fürsətləri ertələyir,

– özünü geri çəkir,

potensialını tam göstərə bilmir.

Valideynlər nəyi anlamalıdır?

Tərbiyə tənqid etmək deyil. Uşağı davamlı düzəltməyə çalışmaq onun özünəinamını zəiflədir. Uşaq səhv edə-edə inkişaf edir. Ən sağlam inkişaf isə qəbul olunduğunu hiss etdiyi mühitdə mümkündür.

Valideynin məqsədi qorxan uşaq yetişdirmək deyil, özünü dəyərli hiss edən insan formalaşdırmaq olmalıdır.

Bəzən bir cümlə uşağın bütün daxili dünyasını dəyişə bilir:

“Səni anlayıram.”

“Səhv etmək normaldır.”

“Sən mənim üçün dəyərlisən.”

“Birlikdə öyrənərik.”

Sağalma mümkündürmü?

Bəli, insan uşaqlıqda aldığı yaraları fərq etdikcə özünə daha şəfqətli yanaşmağı öyrənə bilir. Psixoloji dəstək, emosional fərqindəlik və təhlükəsiz münasibətlər daxildəki o sərt tənqidçi səsi zamanla zəiflədə bilir.

Çünki insanın ən çox ehtiyac duyduğu şey mükəmməl olmaq deyil — qəbul olunduğunu hiss etməkdir.

Gültəkin Səhhət

Psixoloq, sensor inteqrasiya üzrə təlimçi

(Mütəxəssislə psixoloq_gultekinsehet adlı instagram hesabı üzərindən və həmçinin 055 224 25 90 mobil nömrəsi vasitəsiylə əlaqə saxlaya bilərsiniz.)