Ailə münasibətlərində yaşanan problemlər arasında xəyanət ən ağır emosional travmalardan biri hesab olunur. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, xəyanət yalnız münasibətdə etimadın pozulmasına səbəb olmur, eyni zamanda şəxsin emosional təhlükəsizlik hissini, özünə olan inamını və gələcəklə bağlı təsəvvürlərini də sarsıda bilir. Bu səbəbdən xəyanətlə qarşılaşan insanların ən çox verdiyi suallardan biri “Bağışlamaq daha doğrudur, yoxsa ayrılmaq?” sualıdır.
Bir psixoloq olaraq qeyd etmək istərdim ki, bu suala universal və hər kəs üçün keçərli olan bir cavab vermək mümkün deyil. Çünki xəyanətdən sonra verilən qərarlar yalnız baş verən hadisənin özü ilə deyil, münasibətin ümumi tarixi, tərəflərin şəxsiyyət xüsusiyyətləri, ailə sistemi, emosional bağlılıq səviyyəsi, sosial dəstək resursları və uşaqların mövcudluğu kimi bir çox amillərlə əlaqədardır.
Münasibətlər psixologiyası sahəsində aparılmış araşdırmalar göstərir ki, xəyanət insanın psixoloji sağlamlığında travmatik hadisələrə bənzər reaksiyalar yarada bilər. Bir çox insan bu dövrdə güclü qəzəb, xəyal qırıqlığı, dəyərsizlik hissi, etimad itkisi, təşviş, depressiv əlamətlər və hətta travma sonrası stress reaksiyaları yaşaya bilir. Bu baxımdan xəyanətin təsiri yalnız münasibətlə məhdudlaşmır, insanın ümumi psixoloji vəziyyətinə də ciddi şəkildə təsir edir.
Cəmiyyətdə bəzən xəyanəti bağışlayan insanların zəif, ayrılmağı seçən insanların isə ailəni qoruya bilməyən şəxslər olduğu düşünülür. Lakin psixoloji baxımdan bu yanaşma doğru hesab edilə bilməz. Həm münasibəti davam etdirmək, həm də ayrılmaq emosional güc, məsuliyyət və psixoloji hazırlıq tələb edən qərarlardır. Bu qərarların heç biri avtomatik olaraq güclülük və ya zəiflik göstəricisi deyil.
Etimadın yenidən qurulması münasibətlər terapiyasında ən mürəkkəb proseslərdən biri hesab edilir. Xəyanətdən sonra münasibətin bərpası yalnız üzr istəməklə və ya zaman keçməsi ilə mümkün olmur. Bunun üçün tərəflərin hadisəni açıq şəkildə müzakirə etməsi, emosional məsuliyyət götürməsi, qarşılıqlı şəffaflığın formalaşdırılması və uzunmüddətli etimadın yenidən inşa olunması tələb olunur. Araşdırmalar göstərir ki, bəzi cütlüklər bu mərhələni uğurla keçərək münasibətlərini bərpa edə bilir, bəziləri üçün isə ayrılıq daha sağlam və uyğun seçim olur.
Boşanma qərarı da yalnız münasibətin sonlandırılması kimi qiymətləndirilməməlidir. Ailə psixologiyası göstərir ki, boşanma həm tərəflər, həm də uşaqlar üçün ciddi adaptasiya prosesi tələb edir. Xüsusilə valideynlik rollarının yenidən formalaşdırılması, maddi və sosial dəyişikliklər, emosional uyğunlaşma və yeni həyat şəraitinə alışma müəyyən psixoloji çətinliklər yarada bilir.
Təcrübəmdə tez-tez rastlaşdığım hallardan biri də insanların uşaqlar naminə münasibəti davam etdirməyə çalışmasıdır. Şübhəsiz ki, uşaqların hər iki valideynlə sağlam münasibət saxlaması vacibdir. Lakin elmi araşdırmalar göstərir ki, uşaqlar üçün əsas qoruyucu faktor ailənin formal şəkildə qorunması deyil, ailə daxilində emosional təhlükəsizlik və sağlam münasibətlər mühitinin mövcud olmasıdır. Davamlı konflikt, aqressiya, qarşılıqlı ittihamlar və emosional gərginlik uşaqların psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.
Xəyanətdən sonra qərar verməyə çalışan insanların ən çox ehtiyac duyduğu məsələlərdən biri emosional vəziyyətlərini tənzimləmək və hadisəyə daha obyektiv baxa bilməkdir. Güclü emosional sarsıntı dövründə verilən qərarlar sonradan peşmanlıq hissi yarada bilər. Bu səbəbdən psixoloji dəstək almaq, emosiyaları anlamaq və qərarı tələsmədən vermək daha sağlam yanaşma hesab olunur.
Psixoloqun rolu insanın yerinə qərar vermək deyil. Psixoloji yardımın əsas məqsədi şəxsin emosional vəziyyətini anlamağa, ehtiyaclarını müəyyənləşdirməyə, daxili resurslarını gücləndirməyə və özü üçün ən uyğun qərarı verməsinə kömək etməkdir.
Nəticə etibarilə, xəyanətdən sonra əsas məsələ bağışlamaq və ya ayrılmaq deyil. Əsas məsələ insanın öz emosional sağlamlığını, mənəvi dəyərlərini və gələcək həyat keyfiyyətini nəzərə alaraq şüurlu qərar verməsidir. Mənim fikrimcə, verilən qərarın hansı olması deyil, həmin qərarın emosional təzyiq altında deyil, düşünülmüş və psixoloji cəhətdən sağlam şəkildə qəbul edilməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Psixoloq M. Almara Ağaqızı
PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)
