Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinə əsasən, miras hüququ və onun qohumlar arasında bölünməsi müəyyən qaydalarla tənzimlənir. Miras qoyan şəxs vəfat etdikdə, onun əmlakı əvvəlcə qanuni varislər arasında paylanır. Qanun varisləri dörd dərəcəyə ayırır və birinci dərəcə qohumlar mövcud olduqda, növbəti dərəcəyə keçilmədən miras onların arasında bölünür.

1) Qanuni varislər

Birinci dərəcəyə həyat yoldaşı, uşaqlar və valideynlər daxildir. Bu qohumlar mirasın əsas hissəsini əldə edir və eyni dərəcədən olan varislər mirası bərabər paylarla bölüşür.

İkinci dərəcəyə qardaşlar, bacılar, nənə və babalar aiddir. Əgər birinci dərəcə varisləri yoxdursa, miras bu qrupa keçir.

Üçüncü dərəcə xala, dayı, bibi və əmioğlu-əmiqızını əhatə edir. Birinci və ikinci dərəcə varisləri olmadıqda miras üçüncü dərəcəyə verilir.

Dördüncü dərəcə isə daha uzaq qohumları əhatə edir. Yuxarıdakı qruplardan heç kim yoxdursa, miras bu qrupa aiddir.

2) Vəsiyyət əsasında miras

Vəsiyyət hüququna əsasən, miras qoyan şəxs öz əmlakını müəyyən şəxslərə verə bilər. Vəsiyyət yazıldığı halda, miras vəsiyyətə uyğun bölünür, lakin qanuni hüquqlu varislərin — xüsusilə uşaqların və həyat yoldaşının — hüquqları qorunur. Bu qrupun mütləq payı qanunla təmin edilib və vəsiyyət vasitəsilə ləğv edilə bilməz.

3) Mirasın bölünməsi mərhələləri

Mirasın açılması: Miras qoyan şəxs vəfat etdikdə miras hüquqları yaranır.

Mirasın tərkibinin müəyyən edilməsi: Qanuni varidatlar, əmlak və borclar hesablanır.

Varislərin müəyyən edilməsi: Birinci dərəcə qohumlar, yoxdursa, ikinci və s. dərəcə varislər müəyyən edilir.

Mirasın bölüşdürülməsi: Varislər arasında qanuni paylar və ya vəsiyyətə uyğun bölünmə həyata keçirilir.

Əgər varislər arasında razılıq əldə olunmazsa, miras məcburi qaydada məhkəmə yolu ilə bölünür.

4) Mütləq pay

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, uşaqlar və həyat yoldaşı mütləq pay hüququna malikdir. Mütləq pay varislərin hüquqlarını təmin edir və heç bir vəsiyyət onların hüquqlarını tamamilə aradan qaldıra bilməz. Bu, ədalətli və qanuni bölüşdürməni təmin edən əsas mexanizmdir.

Mirasın qohumlar arasında bölünməsi yalnız qanunla müəyyən edilmiş qaydalar çərçivəsində həyata keçirilə bilər. Qanuni varislərin və mütləq pay hüququnun qorunması mirasın düzgün, ədalətli və hüquqi cəhətdən qorunmuş şəkildə bölünməsini təmin edir. Hər hansı bir mübahisə və ya anlaşılmazlıq yarandıqda, məsələnin məhkəmə yolu ilə həlli qanuna uyğun aparılır.

Hüquqşünas Fidan Qarayeva