Uşağın aqressiv davranışı valideynləri ən çox narahat edən məsələlərdən biridir. Bir çox valideyn “Uşağım niyə əsəbiləşir?”, “Niyə vurur, qışqırır və ya hər şeyə reaksiya verir?” suallarını verir. Əslində aqressiya hər zaman “pis tərbiyə” demək deyil. Bu davranış çox zaman uşağın daxili gərginliyinin, emosional ehtiyaclarının və ya yaşadığı çətinliklərin ifadə forması olur.

Uşaq hisslərini düzgün ifadə etməyi bacarmadıqda aqressiv davranış ortaya çıxa bilər. Xüsusilə məktəbəqədər və kiçik yaş dövründə uşaqlar duyğularını sözlə deyil, davranışla göstərirlər.

Uşaqlarda aqressiyanın əsas səbəbləri

1) Emosional ehtiyacların qarşılanmaması

Uşaq sevgi, diqqət və qəbul olunmağa ehtiyac duyur. Valideynin uzun müddət məşğul olması, uşağa kifayət qədər emosional yaxınlıq göstərməməsi onda aqressiv davranış yarada bilər. Çünki bəzi uşaqlar diqqəti yalnız neqativ davranışla əldə edə bildiklərini düşünürlər.

2) Ailə daxilində gərgin mühit

Evdə tez-tez mübahisələrin olması, yüksək səslə danışmaq, aqressiv ünsiyyət uşağın davranışına birbaşa təsir edir. Uşaq gördüyünü model götürür. Əgər o, problemlərin qışqırıq və ya zorakılıqla həll olunduğunu görürsə, eyni davranışı təkrarlaya bilər.

3) Sərhəd və qaydaların olmaması

Həddindən artıq sərbəst böyüyən uşaqlar “yox” cavabını qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Qaydaların qeyri-sabit olması da aqressiyanı artırır. Bir gün icazə verilən davranışın başqa gün qadağan edilməsi uşağın emosional balansını poza bilər.

4) Ekran asılılığı və zorakı məzmun

Telefon, planşet və televizorda izlənilən zorakılıq səhnələri uşağın davranışına təsir göstərir. Uzun müddət ekran qarşısında qalmaq həm emosional gərginliyi artırır, həm də uşağın sosial bacarıqlarını zəiflədir.

5) Yaş dövrünün xüsusiyyətləri

2–6 yaş arası uşaqlarda emosional partlayışlar daha çox müşahidə olunur. Bu dövrdə beyin inkişafı davam etdiyi üçün uşaq öz emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər.

6) Qısqanclıq və diqqət uğrunda mübarizə

Ailəyə yeni uşağın gəlməsi, valideyn diqqətinin azalması və ya müqayisə edilmək uşaqlarda aqressiv reaksiyalar yarada bilər.

7) Psixoloji və inkişafla bağlı çətinliklər

Bəzi hallarda aqressiv davranış hiperaktivlik, diqqət çatışmazlığı, autizm spektr pozuntusu, duyğu tənzimləmə problemi və ya yüksək narahatlıqla əlaqəli ola bilər. Belə hallarda mütəxəssis dəstəyi vacibdir.

Valideyn nə etməlidir?

* Uşağın hisslərini qəbul edin

“Qışqırma!” demək əvəzinə:

— “Sən əsəbiləşmisən, bunu anlayıram” demək daha təsirlidir.

Uşaq əvvəlcə anlaşıldığını hiss etməlidir. Hisslərini qəbul etmək davranışı təsdiqləmək deyil, emosiyanı anlamaqdır.

* Aqressiyaya aqressiya ilə cavab verməyin

Valideynin qışqırması və ya cəza tətbiq etməsi problemi daha da böyüdə bilər. Uşaq sakitliyi valideyndən öyrənir.

* Qaydaları aydın və sabit edin

Evdə konkret qaydalar olmalıdır:

Bir-birimizi vurmuruq

Əşyaları sındırmırıq

Hisslərimizi sözlə ifadə edirik

Bu qaydalar hər zaman eyni şəkildə tətbiq edilməlidir.

* Uşağa seçim haqqı verin

Kiçik seçimlər uşağın özünü dəyərli hiss etməsinə kömək edir:

“Qırmızı köynəyi geyinmək istəyirsən, yoxsa mavini?”

“İndi oyuncaqları yığaq, yoxsa 5 dəqiqə sonra?”

Fiziki aktivliyi artırın

Enerjisini boşalda bilməyən uşaqlarda aqressiya daha çox görünür. Açıq hava oyunları, idman və hərəkətli fəaliyyətlər uşağın emosional balansına müsbət təsir edir.

* Ekran vaxtını məhdudlaşdırın

Xüsusilə yatmazdan əvvəl ekran istifadəsi azaldılmalıdır. Canlı ünsiyyət və oyun uşağın emosional inkişafı üçün daha faydalıdır.

* Uşağı müqayisə etməyin

“Sənin qardaşın daha sakitdir” kimi ifadələr uşağın özünəinamını zəiflədir və aqressiyanı artırır.

Hansı hallarda mütəxəssisə müraciət edilməlidir?

Əgər:

aqressiv davranış uzun müddət davam edirsə,

uşaq özünə və ya başqalarına zərər verirsə,

bağça və məktəbdə ciddi uyğunlaşma problemi yaşayırsa,

emosional partlayışlar gündəlik həyata təsir edirsə,

mütləq psixoloq və ya uşaq inkişaf mütəxəssisinə müraciət etmək lazımdır.

Aqressiv uşaq “pis uşaq” deyil. O, sadəcə hisslərini idarə etməkdə çətinlik çəkən və köməyə ehtiyacı olan uşaqdır. Valideynin sakit, anlayışlı və ardıcıl münasibəti uşağın emosional inkişafında böyük rol oynayır. Unutmayaq ki, uşaqlar davranışları ilə bizə mesaj verirlər. Əsas məsələ həmin mesajı düzgün oxuya bilməkdir. Əziz valideynlər, uşaqlarınızı tanıyaraq kəşf edin.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)